Όσο περνούν τα χρόνια, τόσο περισσότερο με προβληματίζει όχι μόνο η ποιότητα του πολιτικού διαλόγου στη χώρα, αλλά κάτι βαθύτερο: η ολοένα και μεγαλύτερη ένδεια νέων, επεξεργασμένων, κοστολογημένων και κυρίως εφαρμόσιμων προτάσεων.
Δεν αναφέρομαι στην έλλειψη δηλώσεων. Από αυτές έχουμε περίσσευμα. Ούτε στην έλλειψη προσώπων που επιθυμούν να πρωταγωνιστήσουν. Και από αυτά έχουμε πολλά.
Αναφέρομαι στην παραγωγή πολιτικής.
Στην ικανότητα να εντοπίζεις ένα πραγματικό κοινωνικό πρόβλημα, να το μελετάς, να ακούς την κοινωνία και τους ανθρώπους που γνωρίζουν το αντικείμενο, να επεξεργάζεσαι λύσεις, να τις κοστολογείς και τελικά να καταθέτεις μια πρόταση που μπορεί πράγματι να εφαρμοστεί.
Και κάπου εδώ αρχίζει ο μεγάλος μου προβληματισμός.
Έχουμε δημιουργήσει ένα πολιτικό σύστημα στο οποίο ένα σχετικά περιορισμένο σύνολο ανθρώπων θεωρείται περίπου αυτονόητα ότι διαθέτει την απάντηση για όλα. Επειδή έχει ένα «ισχυρό» βιογραφικό. Επειδή πέρασε πολλά χρόνια μέσα στον κομματικό μηχανισμό. Επειδή ακολούθησε μια συνδικαλιστική διαδρομή. Επειδή υπήρξε συνεργάτης κάποιου υπουργού, σύμβουλος κάποιου άλλου ή επειδή απλώς βρίσκεται επί χρόνια κοντά σε ένα κέντρο αποφάσεων.
Και τελικά ο τίτλος μετατρέπεται σε τεκμήριο ικανότητας. Δεν είναι.
Οι μονίμως διαθέσιμοι
Υπάρχει μάλιστα και μια ιδιαίτερη κατηγορία του πολιτικού μας συστήματος.
Οι μονίμως διαθέσιμοι.
Διαθέσιμοι να είναι υποψήφιοι παντού και για τα πάντα.
Για βουλευτές. Για ευρωβουλευτές. Για δήμαρχοι. Για περιφερειάρχες. Για κάποιο επιμελητήριο. Για κάποια διοίκηση. Για κάποια θέση. Για οτιδήποτε, τέλος πάντων, μπορεί να τους διατηρήσει μέσα ή κοντά στο πολιτικό παιχνίδι.
Αλλάζουν εκλογική περιφέρεια, επίπεδο διοίκησης, πολιτικό ρόλο και, πολλές φορές, πολιτική αφήγηση με αξιοθαύμαστη ευκολία.
Σαν το ζητούμενο να μην είναι «πού μπορώ πραγματικά να προσφέρω;», αλλά «πού υπάρχει διαθέσιμη θέση για να είμαι υποψήφιος;»
Το πρόβλημα, βέβαια, δεν είναι ότι κάποιος επιθυμεί να προσφέρει από διαφορετικές θέσεις. Ούτε θεωρώ ότι ένας άνθρωπος πρέπει να περιορίζεται σε έναν και μοναδικό πολιτικό ρόλο σε όλη του τη διαδρομή. Η εμπειρία, η γνώση και η πραγματική διάθεση προσφοράς μπορούν να είναι πολύτιμες από διαφορετικές θέσεις ευθύνης.
Το πρόβλημα αρχίζει αλλού.
Όταν η πολιτική παρουσία μετατρέπεται σε αυτοσκοπό και η θέση προηγείται του περιεχομένου.
Όταν πρώτα αναζητούμε πού θα είμαστε υποψήφιοι και μετά αναρωτιόμαστε τι έχουμε να προσφέρουμε από τη συγκεκριμένη θέση.
Όταν η πολιτική παύει να αποτελεί μέσο προσφοράς και αρχίζει να αντιμετωπίζεται ως μια αδιάκοπη διαδρομή προσωπικής επιβίωσης μέσα στο δημόσιο προσκήνιο.
Και ίσως εκεί βρίσκεται μία από τις μεγαλύτερες παθογένειες του συστήματος: η πολιτική να μετατρέπεται από αποστολή με συγκεκριμένο περιεχόμενο σε καριέρα χωρίς συγκεκριμένο προορισμό.
Γιατί ο πολίτης δεν χρειάζεται ανθρώπους που είναι διαθέσιμοι για κάθε θέση.
Χρειάζεται ανθρώπους που είναι κατάλληλοι για τη συγκεκριμένη θέση.
Και όταν κάποιος θεωρητικά αποσύρεται, δεν είμαι καθόλου βέβαιος ότι πρέπει να τον αποχαιρετήσουμε.
Γιατί στην Ελλάδα τα περίφημα «χρονοντούλαπα της Ιστορίας» έχουν αποκτήσει πλέον περιστρεφόμενη πόρτα.
Ανοίγουν ξανά και ξανά.
Και πρόσωπα που θεωρούσαμε ότι ολοκλήρωσαν τον πολιτικό τους κύκλο επιστρέφουν ως σωτήρες, ως ανανεωτές ή ως φορείς του «καινούργιου».
Δεν υποστηρίζω ότι η ηλικία ή η προηγούμενη πολιτική παρουσία πρέπει να αποκλείει κανέναν. Το αντίθετο. Η εμπειρία είναι πολύτιμη.
Αλλά άλλο εμπειρία και άλλο ανακύκλωση.
Άλλο επιστρέφω επειδή έχω κάτι καινούργιο να προσφέρω και άλλο επιστρέφω επειδή το πολιτικό σύστημα δεν κατάφερε να δημιουργήσει τίποτε καινούργιο.
Το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι ότι οι ίδιοι πιστεύουν πως είναι «φωστήρες»
Ίσως, μάλιστα, να είναι ανθρώπινο. Όταν επί χρόνια ένα σύστημα σε τοποθετεί στο κέντρο της προσοχής, κάποια στιγμή μπορεί να αρχίσεις να πιστεύεις ότι είσαι αναντικατάστατος.
Το πραγματικά ανησυχητικό είναι άλλο: ότι πολλές φορές φαίνεται να το πιστεύουν και οι εκάστοτε αρχηγοί.
Και μαζί τους ο στενός κύκλος που διαμορφώνεται γύρω από κάθε ηγεσία. Ένας κύκλος που, όταν παραμένει κλειστός για πολύ, κινδυνεύει να μετατραπεί από φίλτρο πληροφόρησης σε φίλτρο πραγματικότητας
Και αναρωτιέμαι:
Πόσο μεγάλη είναι τελικά αυτή η γυάλα;
Ή, ακόμη περισσότερο:
πόσο χοντρό είναι το γυαλί της;
Τόσο χοντρό ώστε πολλές φορές οι εκάστοτε αρχηγοί να μη βλέπουν τι συμβαίνει έξω από αυτή;
Να μην ακούν;
Να μην αντιλαμβάνονται πού πραγματικά παράγονται νέες ιδέες;
Να μην έχουν άμεση επαφή με ανθρώπους που γνωρίζουν ένα αντικείμενο όχι επειδή διάβασαν ένα κομματικό non-paper, αλλά επειδή εργάζονται πάνω σε αυτό για χρόνια;
Γιατί η κοινωνία δεν σταμάτησε να παράγει πολιτική επειδή δεν βρίσκεται μέσα στα κομματικά γραφεία.
Πολιτική παράγεται στα πανεπιστήμια. Στην αγορά. Στις επιχειρήσεις. Στην αυτοδιοίκηση. Στους επιστημονικούς φορείς. Στην κοινωνία των πολιτών. Από ενεργούς πολίτες. Από ανθρώπους που μελετούν ένα πρόβλημα επί χρόνια χωρίς να περιμένουν μια θέση σε ψηφοδέλτιο.
Και οι ιδέες έχουν ιστορία
Υπάρχει όμως και κάτι ακόμη που θεωρώ ιδιαίτερα σημαντικό. Στην εποχή του διαδικτύου η δημόσια συζήτηση έχει ένα μεγάλο πλεονέκτημα: Έχει μνήμη.
Υπάρχουν άρθρα. Ημερομηνίες. Συνεντεύξεις. Μελέτες. Αναλύσεις. Δημόσιες παρεμβάσεις. Προτάσεις καταγεγραμμένες μήνες ή ακόμη και χρόνια πριν.
Επομένως, όταν κάποια στιγμή μια ιδέα παρουσιάζεται ως «νέα σκέψη» ή ως «νέα πρόταση» ενός πολιτικού στελέχους, είναι πλέον σχετικά εύκολο να διαπιστώσει κανείς εάν πράγματι είναι νέα ή εάν έχει ήδη διανύσει μια ολόκληρη διαδρομή στον δημόσιο διάλογο.
Και τα τελευταία χρόνια έχουμε δει αρκετές προτάσεις με πραγματικό κοινωνικό αποτύπωμα να μη γεννιούνται μέσα στα κομματικά επιτελεία, αλλά να έχουν προηγουμένως κατατεθεί, αναλυθεί και τεκμηριωθεί δημόσια από επιστήμονες, επαγγελματίες, φορείς, ανθρώπους της αγοράς και ενεργούς πολίτες.
Και θέλω εδώ να είμαι απολύτως ξεκάθαρος:
Αυτό δεν είναι κακό. Είναι ακριβώς αυτό που θα έπρεπε να συμβαίνει σε μια ανοιχτή δημοκρατία.
Γιατί οι καλές ιδέες δεν έχουν κομματική ταυτότητα και δεν έχουν ιδιοκτήτη.
Προσωπικά, δεν με ενδιαφέρει ποιος θα πιστωθεί μια σωστή πρόταση.
Αν μια ιδέα που κατατέθηκε σήμερα στον δημόσιο διάλογο μπορεί αύριο να βελτιώσει τη ζωή ανθρώπων, ας την υιοθετήσει οποιοδήποτε κόμμα και ας την εφαρμόσει οποιαδήποτε κυβέρνηση.
Αυτό θα είναι επιτυχία.
Όχι δικαίωση κάποιου προσώπου. Δικαίωση της ίδιας της πρότασης και, κυρίως, όφελος για την κοινωνία.
Άλλωστε, αυτός θα έπρεπε να είναι και ο λόγος για τον οποίο κάποιος καταθέτει δημόσια μια πρόταση: όχι για να κατοχυρώσει την «πατρότητά» της, αλλά για να δημιουργήσει την πιθανότητα κάποια στιγμή να γίνει πράξη.
Με ενδιαφέρει όμως κάτι διαφορετικό.
Με ενδιαφέρει τα κόμματα να γνωρίζουν ότι η γνώση δεν σταματά στην πόρτα των γραφείων τους.
Και ακόμη περισσότερο, με ενδιαφέρει οι πολιτικές ηγεσίες να γνωρίζουν από πού πραγματικά προέρχονται οι προτάσεις που φτάνουν στο τραπέζι τους.
Γιατί άλλο είναι ένα πολιτικό στέλεχος να πει:
«Υπάρχει αυτή η ενδιαφέρουσα πρόταση στον δημόσιο διάλογο. Ας τη μελετήσουμε, ας την εξελίξουμε και, αν μπορεί να λειτουργήσει, ας την εφαρμόσουμε».
Και άλλο να παρουσιάζεται μια ήδη καταγεγραμμένη και επεξεργασμένη πρόταση περίπου ως προσωπική έμπνευση της στιγμής.
Το πρώτο δείχνει πολιτική ωριμότητα.
Το δεύτερο αποκαλύπτει κάτι πολύ βαθύτερο: έναν μηχανισμό που πολλές φορές αισθάνεται ότι πρέπει να εμφανίζεται ως ο αποκλειστικός παραγωγός γνώσης και πολιτικής.
Και αυτό είναι λάθος.
Ένα σύγχρονο κόμμα δεν χρειάζεται να ισχυρίζεται ότι γνωρίζει τα πάντα.
Χρειάζεται να αποδεικνύει ότι μπορεί να ακούει τους πάντες.
Να αναζητά τις καλύτερες ιδέες όπου κι αν αυτές παράγονται. Να καλεί τους ανθρώπους που γνωρίζουν πραγματικά ένα αντικείμενο. Να συνδέει την επιστημονική γνώση με την εμπειρία της αγοράς και, κυρίως, με τις πραγματικές ανάγκες της κοινωνίας.
Γιατί η πολιτική δεν γίνεται μικρότερη όταν υιοθετεί μια καλή πρόταση που γεννήθηκε έξω από αυτή.
Γίνεται καλύτερη.
Και ένας πολιτικός αρχηγός δεν γίνεται λιγότερο ισχυρός επειδή αναγνωρίζει ότι μια λύση προήλθε από έναν άνθρωπο εκτός του στενού του κύκλου.
Γίνεται περισσότερο ηγέτης.
Το πραγματικό πρόβλημα, επομένως, δεν είναι ποιος είπε πρώτος μια ιδέα.
Το πραγματικό ερώτημα είναι άλλο:
Υπάρχει μέσα στο πολιτικό μας σύστημα ο μηχανισμός που μπορεί να αναγνωρίσει μια καλή ιδέα, ακόμη κι όταν αυτή δεν προέρχεται από τους «δικούς μας»;
Και ακόμη περισσότερο:
Φτάνει στον εκάστοτε αρχηγό η πραγματική εικόνα της κοινωνίας και του δημόσιου διαλόγου ή μόνο εκείνη που έχει προηγουμένως περάσει μέσα από τα φίλτρα του στενού του κύκλου;
Γιατί αν θέλουμε πραγματικά καλύτερη πολιτική, πρέπει κάποια στιγμή να σταματήσουμε να αναζητούμε ποιος θα πιστωθεί την πρόταση και να αρχίσουμε να αναζητούμε ποια πρόταση αξίζει να εφαρμοστεί.
Η κοινωνία, άλλωστε, δεν ενδιαφέρεται για την πατρότητα μιας ιδέας. Ενδιαφέρεται για το αποτέλεσμά της στη ζωή της
Και τι παράγουν τελικά τα «στελέχη»;
Εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη αντίφαση. Γιατί αν κοιτάξει κανείς αρκετές από τις δημόσιες παρεμβάσεις κομματικών στελεχών το τελευταίο διάστημα, δύσκολα θα εντοπίσει τον αντίστοιχο πλούτο νέων, ολοκληρωμένων και εφαρμόσιμων προτάσεων.
Αντίθετα, αρκετές φορές βλέπουμε παρεμβάσεις άκαρπες πολιτικά και κοινωνικά.
Δηλώσεις που δημιουργούν θόρυβο χωρίς περιεχόμενο.
Προσωπικές ατζέντες.
Ατυχείς τοποθετήσεις.
Εσωκομματικές διαφοροποιήσεις χωρίς ουσιαστικό πολιτικό αποτέλεσμα.
Και τελικά έναν κακό θόρυβο που επισκιάζει ακόμη και το κεντρικό πολιτικό μήνυμα του ίδιου του κόμματος στο οποίο ανήκουν.
Αυτό είναι ίσως το πιο παράδοξο.
Ένα κόμμα μπορεί να προσπαθεί να μιλήσει για οικονομία, στέγαση, δημογραφικό, ανάπτυξη ή μεταρρυθμίσεις και μία άστοχη δήλωση ενός στελέχους να μετατρέπει ολόκληρη τη δημόσια συζήτηση σε κάτι εντελώς διαφορετικό.
Και την επόμενη ημέρα το ίδιο το κόμμα τρέχει να εξηγήσει τι «εννοούσε» το στέλεχός του.
Αν χρειάζεσαι δύο ημέρες για να εξηγήσεις τι εννοούσε κάποιος σε δύο λεπτά, ίσως το πρόβλημα δεν βρίσκεται στην κοινωνία που δεν κατάλαβε.
Τον λογαριασμό, όμως, τον πληρώνει η κοινωνία
Και όλα αυτά δεν αποτελούν μια εσωτερική συζήτηση μεταξύ κομμάτων και πολιτικών στελεχών.
Έχουν πραγματικό κοινωνικό κόστος.
Γιατί πίσω από κάθε πολιτική που σχεδιάστηκε χωρίς επαφή με την πραγματικότητα, κάθε λύση που δεν ακούστηκε και κάθε πρόταση που έμεινε σε ένα συρτάρι, υπάρχουν άνθρωποι.
Υπάρχει ο νέος που εργάζεται αλλά δεν μπορεί να φύγει από το πατρικό του. Η οικογένεια που βλέπει το εισόδημά της να τελειώνει πριν τελειώσει ο μήνας. Ο επαγγελματίας που προσπαθεί καθημερινά να κρατήσει όρθια την επιχείρησή του. Ο πολίτης της περιφέρειας που αισθάνεται ότι βρίσκεται μακριά όχι μόνο από την Αθήνα, αλλά και από τις ίδιες τις αποφάσεις που καθορίζουν τη ζωή του.
Γιατί τα λάθη της πολιτικής δεν τα πληρώνουν τελικά τα κομματικά γραφεία. Τα πληρώνει η κοινωνία.
Και γι’ αυτό η ποιότητα της πολιτικής δεν είναι υπόθεση μόνο των πολιτικών. Είναι υπόθεση όλων μας.
Κάπου μετά τα 40 άρχισα να το βλέπω διαφορετικά
Δεν διανοούμουν ότι θα έφτανα πάνω από τα 40 για να συνειδητοποιήσω πόσο προβληματικά μπορεί να είναι ορισμένα πράγματα. Ίσως όταν είσαι νεότερος να πιστεύεις ότι πίσω από κάθε μεγάλο πολιτικό γραφείο υπάρχει μια τεράστια μηχανή γνώσης.
Και ίσως αυτή να είναι μία από τις πιο δύσκολες ενηλικιώσεις ενός ανθρώπου που εξακολουθεί να πιστεύει στην πολιτική: να χάσει τις ψευδαισθήσεις του χωρίς να χάσει την πίστη του ότι τα πράγματα μπορούν να αλλάξουν
Ότι υπάρχουν άνθρωποι που έχουν όλα τα δεδομένα.
Ότι κάθε πρόταση έχει μελετηθεί εξαντλητικά.
Ότι όσοι βρίσκονται ψηλά γνωρίζουν κάτι περισσότερο που εσύ δεν γνωρίζεις.
Μεγαλώνοντας αντιλαμβάνεσαι ότι τα πράγματα δεν λειτουργούν πάντα έτσι.
Και τότε γεννιέται ένα πολύ πιο δύσκολο ερώτημα:
Πόσες δυνατότητες αυτής της χώρας χάθηκαν όχι επειδή δεν υπήρχαν λύσεις, αλλά επειδή οι λύσεις δεν προέρχονταν από τους «σωστούς» ανθρώπους;
Πόσες ιδέες δεν έφτασαν ποτέ σε ένα γραφείο;
Πόσοι ικανοί άνθρωποι έμειναν εκτός επειδή δεν ανήκαν σε έναν μηχανισμό;
Και πόσοι μέτριοι παρέμειναν μέσα επειδή γνώριζαν καλύτερα τον μηχανισμό από το αντικείμενο;
Η πολιτική πρέπει να ξανανοίξει τα παράθυρα
Δεν πιστεύω ότι η απάντηση είναι να απαξιώσουμε συλλήβδην το πολιτικό προσωπικό. Αυτό θα ήταν και άδικο και επικίνδυνα εύκολο.
Υπάρχουν σοβαροί, εργατικοί και ικανοί άνθρωποι σε όλους τους πολιτικούς χώρους.
Το ζήτημα είναι να αλλάξει ο μηχανισμός επιλογής, ακρόασης και παραγωγής πολιτικής.
Οι αρχηγοί των κομμάτων χρειάζεται να σπάσουν τη γυάλα.
Να ακούσουν ανθρώπους που δεν τους λένε πάντοτε αυτό που θέλουν να ακούσουν.
Να αναζητήσουν γνώση έξω από τους κομματικούς διαδρόμους.
Να δημιουργήσουν πραγματικά ανοικτές ομάδες πολιτικής ανά αντικείμενο.
Και κυρίως να πάψουν να θεωρούν ότι όποιος βρίσκεται χρόνια δίπλα τους είναι αυτομάτως και ο καταλληλότερος να σχεδιάσει την επόμενη ημέρα της χώρας.
Η εγγύτητα στην εξουσία δεν αποτελεί πιστοποιητικό επάρκειας.
Όπως και η κομματική προϋπηρεσία δεν αποτελεί από μόνη της τεκμήριο πολιτικής ικανότητας.
Η μία γενιά χτίζει. Η άλλη συντηρεί. Και η άλλη διαλύει.
Υπάρχει μια σκέψη που όσο μεγαλώνω επιστρέφει όλο και συχνότερα στο μυαλό μου:
Η μία γενιά χτίζει.
Η επόμενη συντηρεί.
Και κάποια άλλη διαλύει.
Δεν έχω ακόμη αποφασίσει σε ποια γενιά πολιτικών βρισκόμαστε σήμερα. Ξέρω όμως κάτι: καμία χώρα δεν μπορεί να ζει για πάντα από όσα έχτισαν οι προηγούμενοι.
Κάποια στιγμή έρχεται η σειρά κάθε γενιάς να αποδείξει ότι δεν ήταν απλώς διαχειριστής όσων παρέλαβε, αλλά δημιουργός όσων θα παραδώσει.
Και η δική μας γενιά οφείλει να παραδώσει έργο, ιδέες, θεσμούς και – κυρίως – μια χώρα καλύτερη από αυτή που παρέλαβε. Διαφορετικά, η Ιστορία θα αποφασίσει μόνη της σε ποια από τις τρεις
Θέμης Μπάκας
πολιτευτής Αχαΐας.
Ακολουθήστε μας στις προτιμώμενες πηγές της Google:
