Η διάκριση ανάμεσα στον πολίτη και τον υπήκοο δεν είναι απλώς γλωσσική ή ιστορική· είναι βαθιά πολιτική και παιδαγωγική. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο το άτομο σχετίζεται με την εξουσία, τον νόμο και το κοινό αγαθό. Και ακριβώς γι’ αυτό, το σχολείο αποτελεί τον κατεξοχήν θεσμό όπου αυτή η διάκριση είτε καλλιεργείται είτε ακυρώνεται στην πράξη.
Σύμφωνα με τον καθιερωμένο ορισμό, ο πολίτης είναι ενεργό μέλος μιας πολιτικής κοινότητας, με δικαιώματα αλλά και υποχρεώσεις, ενώ ο υπήκοος ορίζεται πρωτίστως από τη σχέση υποταγής του σε μια εξουσία. Η διαφορά δεν έγκειται μόνο στο εύρος των δικαιωμάτων, αλλά κυρίως στον βαθμό συμμετοχής, κρίσης και ευθύνης. Ο πολίτης μετέχει· ο υπήκοος συμμορφώνεται.
Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν το σχολείο «διδάσκει δημοκρατία», αλλά αν διαμορφώνει πολίτες ή υπηκόους.
Η αυταπάτη της «γνώμης χωρίς γνώση»
Η συζήτηση για την πολιτειότητα στο σχολείο συχνά παρεξηγείται ως υποβάθμιση της γνώσης υπέρ μιας αόριστης συμμετοχής ή ενός παιδαγωγικού σχετικισμού. Πρόκειται για σοβαρό σφάλμα. Η πολιτειότητα δεν αναιρεί τον γραμματισμό· τον προϋποθέτει. Χωρίς επαρκή γλωσσική, μαθηματική, ιστορική και επιστημονική παιδεία, η συμμετοχή στον δημόσιο λόγο εκφυλίζεται σε θόρυβο και η δημοκρατία σε ανταλλαγή συνθημάτων.
Η δημοκρατική πολιτειότητα δεν είναι δικαίωμα διατύπωσης οποιασδήποτε γνώμης, αλλά ικανότητα τεκμηριωμένης κρίσης. Και αυτή η ικανότητα δεν είναι έμφυτη· καλλιεργείται μέσα από συστηματικό και απαιτητικό γραμματισμό.
Η γνώση ως όρος του δημόσιου λόγου
Ήδη στον Αριστοτέλη, η πολιτική πράξη συνδέεται άρρηκτα με τον λόγο — όχι με οποιονδήποτε λόγο, αλλά με λόγο ικανό να διακρίνει το δίκαιο από το άδικο και το αληθές από το ψευδές. Αυτό προϋποθέτει γλωσσική επάρκεια, εννοιολογική ακρίβεια και εξοικείωση με συλλογισμούς.
Χωρίς βασικό μαθηματικό γραμματισμό, ο πολίτης αδυνατεί να κατανοήσει στατιστικά δεδομένα, ποσοστά, πιθανότητες, οικονομικές προβολές. Γίνεται ευάλωτος στη χειραγώγηση, όχι λόγω αδιαφορίας, αλλά λόγω γνωστικής ανεπάρκειας.
Χωρίς ιστορικό γραμματισμό, η πολιτική κρίση αποκόπτεται από τη συνέχεια του χρόνου. Τα φαινόμενα εμφανίζονται ως πρωτοφανή, οι έννοιες αποϊστορικοποιούνται και η συλλογική μνήμη αντικαθίσταται από συγκυριακές εντυπώσεις.
Η έλλειψη γνώσης δεν παράγει ουδετερότητα· παράγει εξάρτηση.
Η γνώμη χωρίς γνώση ως αντι-πολιτικό φαινόμενο
Στον σύγχρονο δημόσιο λόγο κυριαρχεί συχνά η ιδέα ότι «όλες οι γνώμες είναι ισότιμες». Φιλοσοφικά, αυτό είναι εσφαλμένο. Οι πολίτες είναι ισότιμοι ως πρόσωπα, όχι ως επίπεδο γνώσης. Η δημοκρατία δεν απαιτεί ομοιομορφία απόψεων, αλλά ελάχιστη γνωστική επάρκεια.
Όταν το σχολείο αποδυναμώνει τον πυρήνα του γραμματισμού στο όνομα μιας αδιαφοροποίητης ελευθερίας έκφρασης, δεν ενισχύει την πολιτειότητα· την υπονομεύει. Παράγει άτομα με άποψη, αλλά χωρίς τα εργαλεία να την ελέγξουν, να την τεκμηριώσουν ή να την αναθεωρήσουν.
Αυτό δεν είναι δημοκρατία· είναι εκδημοκρατισμός της άγνοιας.
Πολίτης ή υπήκοος: το παιδαγωγικό διακύβευμα
Η σύγχρονη πολιτική θεωρία, και ιδίως η Hannah Arendt, υπογραμμίζει ότι η πολιτική προϋποθέτει δημόσιο λόγο με νόημα. Αλλά ο λόγος αποκτά νόημα μόνο όταν στηρίζεται σε κοινά γνωστικά θεμέλια.
Γι’ αυτό:
• ο γλωσσικός γραμματισμός είναι όρος πολιτικής ισότητας,
• ο μαθηματικός γραμματισμός είναι όρος ορθολογικής κρίσης,
• ο ιστορικός γραμματισμός είναι όρος συλλογικής αυτογνωσίας,
• ο επιστημονικός γραμματισμός είναι όρος διάκρισης γνώσης και δοξασίας.
Το σχολείο που περιορίζεται στη συμμόρφωση (και όχι στη μόρφωση), στην αναπαραγωγή και στην αξιολόγηση χωρίς νόημα εκπαιδεύει υπηκόους.
Το σχολείο που απαιτεί γνώση, καλλιεργεί κρίση και επιτρέπει τον τεκμηριωμένο λόγο διαμορφώνει πολίτες.
Συμπέρασμα
Η πολιτειότητα δεν είναι πρόσθετος στόχος της εκπαίδευσης, αλλά ο πυρήνας της. Προϋποθέτει, αδιαπραγμάτευτα, γραμματισμό. Χωρίς γνώση, η συμμετοχή είναι κενή· χωρίς συμμετοχή, η γνώση είναι κοινωνικά άγονη.
Το σχολείο καλείται να επιλέξει — έστω σιωπηρά — αν θα υπηρετήσει την αναπαραγωγή της υπακοής ή τη διαμόρφωση πολιτών με γνώμη και γνώση. Από αυτή την επιλογή δεν κρίνεται απλώς η ποιότητα της εκπαίδευσης, αλλά η ίδια η ποιότητα της δημοκρατίας.
Γιώργος Ζησιμόπουλος
ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ – Αίγιο
Ακολουθήστε μας στις προτιμώμενες πηγές της Google:
