Υπάρχει ένα ερώτημα που τα τελευταία χρόνια γίνεται ολοένα και πιο επίκαιρο σε πολλές δημοκρατίες, αλλά ιδιαίτερα στην Ελλάδα.
Γιατί ενώ οι πολίτες δηλώνουν απογοητευμένοι από το πολιτικό σύστημα, συνεχίζουν συχνά να επιλέγουν τα ίδια πρόσωπα, τις ίδιες λογικές και τις ίδιες πολιτικές συμπεριφορές;
Και αντίστοιχα, γιατί πολλοί πολιτικοί που εισέρχονται στη δημόσια ζωή με όραμα, ιδέες και διάθεση προσφοράς, καταλήγουν σταδιακά να λειτουργούν ως διαχειριστές της προσωπικής τους πολιτικής επιβίωσης;
Ίσως, η απάντηση να βρίσκεται σε έναν συνδυασμό δύο φαινομένων.
- Από τη μία πλευρά, σε μια μορφή πολιτικού «Συνδρόμου της Στοκχόλμης», όπου η κοινωνία συνηθίζει να αποδέχεται καταστάσεις που γνωρίζει ότι δεν την εκφράζουν.
- Από την άλλη, σε ένα βαθιά ριζωμένο «σύνδρομο πολιτικής επιβίωσης», που οδηγεί μεγάλο μέρος του πολιτικού προσωπικού να ενδιαφέρεται περισσότερο για τη διατήρηση της θέσης του παρά για τη δημιουργία πραγματικών αλλαγών.
Το αποτέλεσμα είναι ένας φαύλος κύκλος που αναπαράγει τον εαυτό του. Ένας κύκλος που εγκλωβίζει τόσο την πολιτική όσο και την κοινωνία.
Η πολιτική, στη θεωρία, υπάρχει για να δίνει λύσεις. Να ανοίγει δρόμους. Να διαμορφώνει το μέλλον.
Στην πράξη, όμως, πολλές φορές μετατρέπεται σε έναν μηχανισμό διαχείρισης ισορροπιών. Η αγωνία της επόμενης εκλογικής αναμέτρησης συχνά γίνεται ισχυρότερη από την ανάγκη λήψης δύσκολων αποφάσεων Το πολιτικό κόστος αποκτά μεγαλύτερη βαρύτητα από το κοινωνικό όφελος.
Η διατήρηση της θέσης γίνεται σημαντικότερη από τη μεταρρύθμιση. Έτσι γεννιέται το σύνδρομο πολιτικής επιβίωσης.
Ένα φαινόμενο όπου ο πολιτικός δεν λειτουργεί πρωτίστως ως φορέας αλλαγής αλλά ως φορέας αυτοσυντήρησης. Δεν σκέφτεται πάντα ποια είναι η καλύτερη πολιτική. Σκέφτεται ποια είναι η ασφαλέστερη πολιτική. Δεν αναζητά πάντα το σωστό. Αναζητά συχνά το λιγότερο επικίνδυνο.
Και όταν αυτό συμβεί, η πολιτική σταματά να ηγείται των εξελίξεων και αρχίζει να τις ακολουθεί.
Πολλοί άνθρωποι εισέρχονται στην πολιτική με πραγματική διάθεση προσφοράς. Όμως, η μακροχρόνια παραμονή σε κομματικούς μηχανισμούς δημιουργεί συχνά μια διαφορετική πραγματικότητα. Η πολιτική παύει να είναι λειτούργημα και μετατρέπεται σταδιακά σε επαγγελματική ταυτότητα.
Και όταν η πολιτική γίνεται η μοναδική επαγγελματική διαδρομή ενός ανθρώπου, η απώλειά της μετατρέπεται σε υπαρξιακή απειλή. Τότε αρχίζουν οι συμβιβασμοί, οι σιωπές, οι προσαρμογές και οι πολιτικές μετακινήσεις χωρίς σαφές ιδεολογικό υπόβαθρο.
Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις στελεχών που, αντί να αναζητούν τον χώρο που εκφράζει τις ιδέες και τις αξίες τους, αναζητούν τον χώρο που θεωρούν ότι μπορεί να τους προσφέρει μεγαλύτερες πιθανότητες εκλογής ή πολιτικής επιβίωσης. Συχνά, μάλιστα, όταν οι προσωπικές πολιτικές τους φιλοδοξίες δεν ικανοποιηθούν, επιλέγουν μια νέα πολιτική στέγη αναζητώντας μια δεύτερη ευκαιρία.
Το φαινόμενο γίνεται ακόμη πιο προβληματικό όταν η μετακίνηση συνοδεύεται από άρνηση της προηγούμενης πολιτικής διαδρομής. Πρόσωπα που αναδείχθηκαν μέσα από έναν συγκεκριμένο χώρο, συμμετείχαν σε κομματικές ημερίδες, έλαβαν τη στήριξή του σε εκλογικές αναμετρήσεις και οικοδόμησαν μέσα από αυτόν τη δημόσια παρουσία τους, φτάνουν πολλές φορές να αποστασιοποιούνται πλήρως ή ακόμη και να αρνούνται τη σχέση που είχαν μαζί του.
Η πολιτική συνέπεια δεν απαιτεί από κανέναν να παραμείνει εφ’ όρου ζωής στον ίδιο πολιτικό χώρο. Απαιτεί, όμως, ειλικρίνεια απέναντι στους πολίτες και σεβασμό απέναντι στη διαδρομή που ο ίδιος ακολούθησε.
Διότι άλλο πράγμα είναι η πολιτική μετακίνηση και άλλο η πολιτική αμνησία.
Και όταν η ανάγκη παραμονής στο προσκήνιο γίνεται ισχυρότερη από την ανάγκη υπεράσπισης αρχών και αξιών, τότε δεν αλλάζουν οι ιδέες. Αλλάζουν οι συνθήκες πολιτικής επιβίωσης.
Στις σύγχρονες δημοκρατίες εμφανίζεται όλο και συχνότερα το φαινόμενο πολιτικοί που μέχρι χθες κατήγγειλαν συγκεκριμένες πολιτικές, λίγα χρόνια αργότερα τις υποστηρίζουν.
Πρόσωπα που υπηρέτησαν συγκεκριμένους ιδεολογικούς χώρους εμφανίζονται ξαφνικά ως εκφραστές μιας εντελώς διαφορετικής πολιτικής αντίληψης.
Φυσικά, οι άνθρωποι δικαιούνται να εξελίσσονται. Οι κοινωνίες αλλάζουν. Οι συνθήκες μεταβάλλονται. Το πρόβλημα δεν είναι η πολιτική εξέλιξη. Το πρόβλημα είναι όταν η πολιτική εξέλιξη συγχέεται με την πολιτική επιβίωση.
Όταν η αλλαγή δεν γίνεται επειδή μεταβλήθηκαν οι ιδέες αλλά επειδή μεταβλήθηκαν οι συσχετισμοί. Τότε η πολιτική χάνει ένα βασικό στοιχείο της αξιοπιστίας της. Τη συνέπεια.
Το φαινόμενο, όμως, δεν περιορίζεται μόνο στους πολιτικούς. Αφορά και τους ίδιους τους πολίτες. Γιατί και η κοινωνία αναπτύσσει πολλές φορές μηχανισμούς προσαρμογής.
Μετά από χρόνια κρίσεων, μνημονίων, υποσχέσεων που δεν υλοποιήθηκαν και προσδοκιών που διαψεύστηκαν, ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας φαίνεται να έχει μειώσει τις απαιτήσεις του.
- Δεν περιμένει πλέον μεγάλες αλλαγές.
- Δεν περιμένει μεγάλες μεταρρυθμίσεις.
- Δεν περιμένει καν μεγάλες βελτιώσεις.
Αρκείται πολλές φορές στη διατήρηση μιας σχετικής σταθερότητας. Αυτό είναι ίσως η πιο επικίνδυνη μορφή πολιτικής παραίτησης. Γιατί η απογοήτευση δεν οδηγεί πάντα στην αντίδραση. Συχνά οδηγεί στην αποδοχή.
Και όταν μια κοινωνία αρχίζει να θεωρεί φυσιολογικά προβλήματα που κάποτε θεωρούσε απαράδεκτα, τότε δημιουργείται μια ιδιότυπη σχέση εξάρτησης με το πολιτικό σύστημα.
Μια σχέση που θυμίζει πολιτικό σύνδρομο Στοκχόλμης.
Κάποτε, οι εκλογές κερδίζονταν κυρίως με υποσχέσεις για ένα καλύτερο μέλλον. Σήμερα συχνά κερδίζονται με τον φόβο ενός χειρότερου μέλλοντος.
Οι πολίτες δεν ψηφίζουν πάντοτε αυτό που τους εμπνέει. Ψηφίζουν πολλές φορές αυτό που τους φοβίζει λιγότερο. Δεν επιλέγουν απαραίτητα το καλύτερο. Επιλέγουν το λιγότερο επικίνδυνο.
Έτσι, η πολιτική μετατρέπεται σταδιακά σε μια διαδικασία διαχείρισης φόβων και όχι δημιουργίας προσδοκιών .Και όταν μια κοινωνία πάψει να ονειρεύεται, δυσκολεύεται να προχωρήσει.
Το πρόβλημα εντείνεται ακόμη περισσότερο από τα εμπόδια εισόδου στη δημόσια ζωή. Η πολιτική στην Ελλάδα εξακολουθεί σε μεγάλο βαθμό να αναπαράγει συγκεκριμένα δίκτυα επιρροής.
- Πολιτικές οικογένειες.
- Κομματικούς μηχανισμούς.
- Πρόσωπα που διαθέτουν πρόσβαση σε πόρους, προβολή και οργανωμένες δομές.
Αντίθετα, πολλοί άνθρωποι με επαγγελματική διαδρομή, κοινωνική εμπειρία και πραγματική γνώση των προβλημάτων δυσκολεύονται να εισέλθουν στο πολιτικό σύστημα.
Το αποτέλεσμα είναι η περιορισμένη ανανέωση. Και όταν η ανανέωση περιορίζεται, το σύστημα τείνει να αναπαράγει τον εαυτό του.
Το κόστος για τη δημοκρατία
Η μεγαλύτερη ζημιά δεν είναι οικονομική. Είναι θεσμική. Είναι η απώλεια εμπιστοσύνης.
- Όταν οι πολίτες πιστεύουν ότι τίποτα δεν αλλάζει, απομακρύνονται από τη συμμετοχή.
- Όταν θεωρούν ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται από κλειστούς κύκλους, χάνουν το ενδιαφέρον τους.
- Όταν αισθάνονται ότι η πολιτική αφορά μόνο τους επαγγελματίες της πολιτικής, σταματούν να πιστεύουν ότι μπορούν να επηρεάσουν τις εξελίξεις.
Και μια δημοκρατία χωρίς ενεργούς πολίτες είναι μια δημοκρατία που σταδιακά αποδυναμώνεται.
Η κοινωνία δεν ζητά πολιτικούς σωτήρες
Η κοινωνία δεν ζητά αλάνθαστους ανθρώπους. Δεν ζητά σωτήρες. Δεν ζητά υπερήρωες. Ζητά πολιτικούς που να μπορούν να πουν την αλήθεια ακόμη και όταν δεν είναι ευχάριστη.
- Που να έχουν το θάρρος να υπερασπιστούν μια θέση ακόμη και όταν έχει κόστος.
- Που να μην αλλάζουν κατεύθυνση κάθε φορά που αλλάζει ο πολιτικός άνεμος.
Και ζητά ένα πολιτικό σύστημα που να επιτρέπει σε νέους ανθρώπους, νέες ιδέες και νέες κοινωνικές δυνάμεις να συμμετέχουν ισότιμα.
Το πραγματικό δίλημμα
Το πραγματικό δίλημμα της εποχής μας δεν είναι αν υπάρχει πολιτικό «Σύνδρομο Στοκχόλμης» ή σύνδρομο επιβίωσης. Το πραγματικό δίλημμα είναι αν θα συνεχίσουμε να θεωρούμε φυσιολογική μια πολιτική που λειτουργεί με όρους αυτοσυντήρησης ή αν θα απαιτήσουμε μια πολιτική που λειτουργεί με όρους προσφοράς.
Γιατί οι κοινωνίες δεν αλλάζουν όταν οι πολίτες συμβιβάζονται με τη μετριότητα. Αλλάζουν όταν διεκδικούν περισσότερα.
Και οι δημοκρατίες δεν προοδεύουν όταν οι πολιτικοί αγωνίζονται απλώς να επιβιώσουν. Προοδεύουν όταν έχουν το θάρρος να υπηρετήσουν κάτι μεγαλύτερο από τον εαυτό τους.
Ίσως, τελικά, η μεγαλύτερη πολιτική μεταρρύθμιση που χρειάζεται σήμερα η χώρα να μην είναι θεσμική. Ίσως να είναι πολιτισμική.
Να πιστέψουμε πάλι ότι η πολιτική μπορεί να είναι χώρος δημιουργίας, προσφοράς και ευθύνης. Και όχι απλώς ένας μηχανισμός επιβίωσης για όσους συμμετέχουν σε αυτήν.
Θέμης Μπάκας
πολιτευτής Αχαΐας
Ακολουθήστε μας στις προτιμώμενες πηγές της Google:
