Φίλες και φίλοι,
θέλω σήμερα να μιλήσουμε για κάτι που, εκ πρώτης όψεως, δεν είναι πολιτικό.
Για μια κινηματογραφική ταινία.
Για την «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν.
Μόνο που, όταν μιλάμε για τον Όμηρο, τίποτε δεν είναι απλώς κινηματογράφος.
Γιατί δεν μιλάμε για ένα ακόμη σενάριο που ανακάλυψε το Χόλιγουντ.
Μιλάμε για ένα από τα θεμέλια πάνω στα οποία οικοδομήθηκε η πνευματική συνείδηση της Ευρώπης.
Μιλάμε για ένα έργο που ταξιδεύει σχεδόν τρεις χιλιετίες και εξακολουθεί να θέτει στον άνθρωπο τα ίδια μεγάλα ερωτήματα:
Ποιος είσαι;
Πού ανήκεις;
Για ποιον αγωνίζεσαι;
Τι σημαίνει πατρίδα;
Τι σημαίνει οικογένεια;
Και, τελικά, πού βρίσκεται η Ιθάκη σου;
Και επιτρέψτε μου, ως Έλληνας και ως Χριστιανοδημοκράτης, να πω κάτι που θεωρώ βαθύτερο:
Η «Οδύσσεια» δεν είναι απλώς ένα αρχαίο λογοτεχνικό μνημείο.
Είναι ένα μεγάλο μάθημα επιστροφής.
Ο πολιτισμός της επιστροφής
Ο Οδυσσέας έχει μπροστά του πλούτη, ηδονές, εξουσία, περιπέτεια.
Έχει την Καλυψώ.
Έχει τη δυνατότητα να λησμονήσει.
Και όμως επιθυμεί να επιστρέψει.
Στην Ιθάκη.
Στην Πηνελόπη.
Στον Τηλέμαχο.
Στον οίκο του.
Αυτό το «νόστιμον ἦμαρ», η ημέρα της επιστροφής, είναι κατά τη γνώμη μου μία από τις βαθύτερες έννοιες που κληροδότησε ο ελληνικός πολιτισμός στην ανθρωπότητα.
Και εδώ συναντώ, χωρίς να συγχέω εποχές και πίστεις, μια βαθύτερη συνομιλία της ελληνικής γραμματείας με τη χριστιανική αντίληψη περί ανθρώπου.
Ο άνθρωπος δεν είναι μόνο homo economicus.
Δεν γεννήθηκε μόνο για να παράγει, να καταναλώνει, να αποκτά και τελικά να πεθαίνει αφήνοντας πίσω του έναν τραπεζικό λογαριασμό.
Ο άνθρωπος είναι πρόσωπο.
Έχει ρίζες.
Έχει μνήμη.
Έχει οικογένεια.
Έχει πατρίδα.
Έχει ευθύνη απέναντι σε αυτούς που προηγήθηκαν και απέναντι σε αυτούς που θα ακολουθήσουν.
Και αναζητεί νόημα.
Αυτό ακριβώς δεν μπόρεσε να μας δώσει ο υλικός πολιτισμός
Δεν είμαι εναντίον της οικονομικής προόδου.
Η Χριστιανοδημοκρατία ποτέ δεν υπήρξε εχθρός της ελεύθερης οικονομίας.
Αλλά αρνούμαστε να δεχθούμε την αποθέωση της αγοράς.
Γιατί η αγορά είναι εργαλείο. Δεν είναι Θεός.
Ο καπιταλισμός μπορεί να δημιουργήσει πλούτο.
Δεν μπορεί μόνος του να δημιουργήσει νόημα.
Μπορεί να κατασκευάσει μεγαλύτερα σπίτια.
Δεν μπορεί να δημιουργήσει οικογένειες που αγαπιούνται.
Μπορεί να προσφέρει αμέτρητες δυνατότητες επικοινωνίας.
Δεν μπορεί να εξασφαλίσει πραγματική κοινωνία ανθρώπων.
Μπορεί να μας προσφέρει περισσότερα αγαθά από οποιαδήποτε προηγούμενη εποχή.
Κι όμως βλέπουμε γύρω μας ανθρώπους με περισσότερα πράγματα και λιγότερη χαρά, περισσότερη επικοινωνία και μεγαλύτερη μοναξιά, περισσότερη τεχνολογία και μικρότερη βεβαιότητα για το ποιοι είναι.
Εδώ ακριβώς πιστεύω ότι πρέπει να επιστρέψουμε στις ρίζες μας.
Όχι ως αρχαιολάτρες.
Όχι για να ζήσουμε στο παρελθόν.
Αλλά για να αντλήσουμε από τους χυμούς αυτού του πανάρχαιου δέντρου.
Από τον Όμηρο.
Από τον Σωκράτη.
Από τον Πλάτωνα.
Από τον Αριστοτέλη.
Από τους Πατέρες της Εκκλησίας.
Από τη μεγάλη σύνθεση Ελληνισμού και Χριστιανισμού που σφράγισε την ταυτότητά μας.
Γιατί ένα δέντρο που κόβει τις ρίζες του μπορεί για λίγο ακόμη να φαίνεται πράσινο.
Αλλά έχει ήδη αρχίσει να πεθαίνει.
Και ένας λαός χωρίς πολιτισμική μνήμη γίνεται εύκολα καταναλωτικό κοινό, αλλά δύσκολα παραμένει ιστορικό έθνος.
Και έρχεται τώρα ο Νόλαν
Και συμβαίνει κάτι σχεδόν παράδοξο.
Χρειάστηκε ένας από τους ισχυρότερους μηχανισμούς της παγκόσμιας πολιτιστικής βιομηχανίας για να ξαναβάλει τον Όμηρο στη συζήτηση εκατομμυρίων ανθρώπων.
Η ταινία έχει ήδη γνωρίσει τεράστια διεθνή απήχηση. Και, για να είμαστε δίκαιοι, η Ελλάδα συμμετείχε και ως πραγματικός τόπος γυρισμάτων: η παραγωγή εργάστηκε στη Μεσσηνία, μεταξύ άλλων στην Πύλο, τη Μεθώνη και τη Βοϊδοκοιλιά.
Δεν έχω κανέναν λόγο να αρνηθώ την αξία αυτού του γεγονότος.
Το αντίθετο.
Μακάρι εκατομμύρια νέοι σε όλο τον κόσμο να ακούσουν τη λέξη “Odyssey” και την επόμενη ημέρα να ψάξουν ποιος ήταν ο Όμηρος.
Μακάρι να αγοράσουν την «Οδύσσεια».
Μακάρι να αναζητήσουν την Ιθάκη.
Μακάρι να έρθουν στην Ελλάδα.
Μακάρι να αναρωτηθούν πώς ένας λαός πριν από σχεδόν τρεις χιλιετίες μπόρεσε να γεννήσει αφηγήσεις που ακόμη συγκινούν την ανθρωπότητα.
Εκεί βρίσκεται η μεγάλη ευκαιρία.
Αλλά άλλο Όμηρος και άλλο Χόλιγουντ
Δεν πρόκειται, όμως, να παραδώσουμε την κριτική μας σκέψη στην είσοδο του κινηματογράφου.
Ο Νόλαν δικαιούται να δημιουργεί.
Εμείς δικαιούμαστε να κρίνουμε.
Και πρέπει να θυμόμαστε κάτι στοιχειώδες:
Ο Νόλαν διασκευάζει τον Όμηρο.
Δεν διορθώνει τον Όμηρο.
Η σύγχρονη τέχνη έχει κάθε δικαίωμα στην ελευθερία.
Αλλά η ελευθερία της τέχνης δεν σημαίνει ότι κάθε επέμβαση πάνω σε ένα κλασικό έργο είναι αυτομάτως επιτυχημένη ή υπεράνω κριτικής.
Και όταν οι σημερινές ιδεολογικές εμμονές επιχειρούν να επιβληθούν αναδρομικά πάνω σε έργα άλλων εποχών, δικαιούμαστε να ρωτήσουμε:
Βλέπουμε ακόμη τον Όμηρο ή βλέπουμε τον εαυτό μας μεταμφιεσμένο σε Όμηρο;
Η Lupita Nyong’o πράγματι ερμηνεύει στην ταινία την Ελένη και την Κλυταιμνήστρα.
Εγώ δεν πρόκειται να κρίνω έναν άνθρωπο από το χρώμα του δέρματός του.
Αυτό θα ήταν ξένο και προς τον Χριστιανισμό μου και προς την αντίληψή μου για την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
Μπορώ όμως απολύτως να συζητήσω εάν μία σκηνοθετική επιλογή υπηρετεί το έργο, εάν αλλοιώνει το πολιτισμικό του πλαίσιο ή εάν αποτελεί μια σύγχρονη ερμηνευτική παρέμβαση.
Αυτό λέγεται κριτική.
Και μια ελεύθερη κοινωνία πρέπει να μπορεί να κάνει αυτή τη συζήτηση χωρίς χαρακτηρισμούς και χωρίς ιδεολογικές αστυνομίες.
Η βαθύτερη ουσία όμως βρίσκεται αλλού
Δεν θέλω να εγκλωβιστούμε στο ποιος ηθοποιός παίζει ποιον.
Θα ήταν κρίμα.
Γιατί πίσω από το κινηματογραφικό θέαμα υπάρχει ένα πολύ μεγαλύτερο ερώτημα:
Γιατί ο Οδυσσέας εξακολουθεί να μας συγκινεί;
Νομίζω επειδή ο σημερινός άνθρωπος είναι και αυτός ένας περιπλανώμενος.
Μόνο που οι δικοί μας Κύκλωπες είναι διαφορετικοί.
Οι δικές μας Σειρήνες έχουν άλλες φωνές.
Η δική μας Κίρκη εμφανίζεται με άλλες μορφές.
Οι σύγχρονες Σειρήνες μάς ψιθυρίζουν:
Κατανάλωσε.
Απόκτησε.
Πρόβαλε τον εαυτό σου.
Γίνε διάσημος.
Γίνε πλουσιότερος.
Ζήσε χωρίς δεσμεύσεις.
Μην ανήκεις πουθενά.
Μην χρωστάς τίποτε σε κανέναν.
Και στο τέλος αυτής της διαδρομής ο άνθρωπος μπορεί να έχει κερδίσει τα πάντα και να έχει χάσει την Ιθάκη του.
Αυτό είναι το μεγάλο πολιτικό και πολιτισμικό ζήτημα της εποχής μας.
Η δική μας Χριστιανοδημοκρατία
Γι’ αυτό επιμένω τόσα χρόνια ότι η Χριστιανοδημοκρατία δεν είναι απλώς ένας κατάλογος οικονομικών προτάσεων.
Είναι πρόταση πολιτισμού.
Θέλουμε ανάπτυξη.
Θέλουμε επιχειρηματικότητα.
Θέλουμε τεχνολογία.
Θέλουμε μια ισχυρή Ελλάδα.
Αλλά όλα αυτά πρέπει να υπηρετούν τον άνθρωπο.
Όχι ο άνθρωπος να υπηρετεί όλα αυτά.
Θέλουμε οικονομία με κοινωνικό πρόσωπο.
Ελευθερία μαζί με ευθύνη.
Δικαιώματα μαζί με υποχρεώσεις.
Ανάπτυξη μαζί με κοινωνική συνοχή.
Πατρίδα χωρίς μισαλλοδοξία.
Πίστη χωρίς φανατισμό.
Οικογένεια ως κοινότητα αγάπης και αλληλεγγύης.
Και Παιδεία που δεν παράγει απλώς εργαζομένους για την αγορά, αλλά ελεύθερους ανθρώπους και υπεύθυνους πολίτες.
Γι’ αυτό ο Όμηρος μας αφορά.
Μην αφήσουμε τους ξένους να ανακαλύπτουν αυτό που εμείς ξεχνάμε
Εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη ειρωνεία.
Έρχεται το Χόλιγουντ στην Ελλάδα για να κινηματογραφήσει τον Όμηρο.
Και εμείς πολλές φορές συμπεριφερόμαστε σαν να ντρεπόμαστε να τον διδάξουμε στα παιδιά μας.
Ο κόσμος αναζητεί την ελληνική φιλοσοφία, κι εμείς περιορίζουμε τη σχέση των νέων μας με την κλασική παιδεία.
Άνθρωποι ταξιδεύουν χιλιάδες χιλιόμετρα για να περπατήσουν στα χώματα όπου γεννήθηκε αυτός ο πολιτισμός, κι εμείς συχνά αντιμετωπίζουμε την κληρονομιά μας περίπου σαν υποχρεωτική σχολική ύλη.
Αυτό πρέπει να αλλάξει.
Η Ελλάδα δεν μπορεί να είναι απλώς ο γεωγραφικός διαχειριστής ενός μεγάλου παρελθόντος.
Πρέπει να ξαναγίνει ζωντανός φορέας του.
Και δεν εννοώ επιστροφή σε έναν κόσμο που πέρασε.
Ο Ηράκλειτος μας δίδαξε ότι «πάντα ῥεῖ».
Η ζωή προχωρεί.
Οι κοινωνίες μεταβάλλονται.
Αλλά άλλο εξέλιξη και άλλο αμνησία.
Και κάτι τελευταίο
Θα πάω να δω την «Οδύσσεια».
Και σας προτείνω να πάμε να τη δούμε.
Όχι ως πιστοί που πηγαίνουν να προσκυνήσουν το Χόλιγουντ.
Ούτε ως εισαγγελείς που έχουν αποφασίσει την καταδίκη πριν αρχίσει η προβολή.
Να πάμε ως Έλληνες που γνωρίζουν ότι το πρωτότυπο είναι μεγαλύτερο από οποιαδήποτε διασκευή του.
Να απολαύσουμε την ταινία.
Να τη συζητήσουμε.
Να διαφωνήσουμε.
Και ύστερα να κάνουμε κάτι ακόμη καλύτερο:
να ξανανοίξουμε την Οδύσσεια.
Γιατί μπορεί ο Νόλαν να μας προσφέρει ένα κινηματογραφικό ταξίδι τριών ωρών.
Ο Όμηρος όμως μας προσφέρει ένα ταξίδι τριών χιλιάδων ετών.
Και στο τέλος του ταξιδιού βρίσκεται πάντοτε το ίδιο ερώτημα:
Ποια είναι η δική μας Ιθάκη;
Για εμένα η απάντηση είναι καθαρή.
Η Ιθάκη μας βρίσκεται εκεί όπου ο άνθρωπος ξαναβρίσκει τις ρίζες του χωρίς να φοβάται το μέλλον.
Εκεί όπου η πρόοδος συναντά την παράδοση.
Εκεί όπου η οικονομία υπηρετεί τον άνθρωπο.
Εκεί όπου η ελευθερία συναντά την ευθύνη.
Εκεί όπου η οικογένεια, η πατρίδα, η αλληλεγγύη, η πίστη και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια δεν θεωρούνται απομεινάρια μιας άλλης εποχής, αλλά θεμέλια για την επόμενη.
Αυτό είναι το μεγάλο στοίχημα.
Και ίσως τελικά αυτό να μας θυμίζει ο Οδυσσέας:
Δεν έχει σημασία μόνο πόσο μακριά μπορείς να ταξιδέψεις.
Σημασία έχει να θυμάσαι πάντοτε πού θέλεις να επιστρέψεις.
Ακολουθήστε μας στις προτιμώμενες πηγές της Google:
