Όλοι μας, μηδενός εξαιρουμένου, αν δεν είμαστε μύστες, τουλάχιστον αρκετοί αρεσκόμεθα στο κλασσικό αλλά κλασάτο χαρακτήρα της vintage εποχής -ακόμα και για εκείνους που δεν θα ακολουθούσαν το συγκεκριμένο στυλ, το αναγνωρίζουν- που πλέον θαυμάζουμε στις σελίδες παλιών εξωφύλλων ή ταινιών, που λέμε μάλιστα, «ω! μα τι ωραία εποχή, τι όμορφο ντύσιμο, στυλ, αρχοντιά»… και άλλα πολλά ακόμη χαρακτηριστικά του τότε!
Υπάρχει λόγος που το «τότε» έχει μείνει χαραγμένο μέσα μας και μας ακολουθεί ως κάποιο βαθμό στο σήμερα, παρόλες τις μεταβολές σε όλα τα επίπεδα και τα μήκη, με κύριο γνώρισμα μια λέξη με τεράστια σημασία και βαρύτητα: ποιότητα.
Καλώς ή κακώς, πολλά πράγματα από αυτήν «την άλλη εποχή», κείνη την ασπρόμαυρη με ότι την συνοδεύει, δεν κουβαλάμε και πολλά, εκτός πάντα από εξαιρέσεις.
Τα ρούχα, το στυλ, το μαλλί, ο τρόπος περιποίησης και οι Άγραφοι Νόμοι της Κομψότητας, του Σωστού ντυσίματος των Κυριών, είχαν κάτι να τα συνδέει, δημιουργώντας μια εικόνα με ισορροπία στο χρώμα, το ύφασμα, το κόψιμο, το σχέδιο, με αναλογία στον κάθε σωματότυπο (κάτι που παρεμπιπτόντως λειψεί στις μέρες μας),σε συνδυασμό τα “αξεσουάρ” της εποχής (που δεν ήταν στην πραγματικότητα), όπως για τους άνδρες το ρολόι τσέπης, το μαντήλι στο πέτο του σακακίου, και φυσικά για την γυναίκα, τα γάντια της, το φουλάρι και… το καπέλο στο κεφάλι της, που ολοκλήρωνε όλη της παρουσία, την εμφάνιση και βεβαίως τον χαρακτήρα της!
Σήμερα, θα μιλήσουμε για το καπέλο!
Υπήρξαν εποχές που το καπέλο δεν ήταν απλώς μια πινελιά κομψότητας, αλλά αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινής εμφάνισης. Συνόδευε το παλτό και το καλό ένδυμα, ολοκλήρωνε την εικόνα μιας γυναίκας και ενός άνδρα, έκρυβε μέσα στις γραμμές του τις επιταγές της μόδας και το ύφος μιας ολόκληρης εποχής.
Στην Πάτρα, μια πόλη με τη δική της εμπορική ιστορία, η τέχνη της πιλοποιίας γνώρισε χρόνια άνθησης, με εργαστήρια, τεχνίτες και εξειδικευμένα καταστήματα που έδιναν μορφή σε αυτό το ξεχωριστό κομμάτι της ένδυσης.
Σήμερα, καθώς οι συνήθειες έχουν αλλάξει και το καπέλο διεκδικεί ξανά τη θέση του στη σύγχρονη γκαρνταρόμπα, υπάρχουν άνθρωποι που εξακολουθούν να το αντιμετωπίζουν όχι απλώς ως ένα προϊόν προς πώληση, αλλά ως μια τέχνη που χρειάζεται γνώση, αισθητική και αγάπη. Ένας εξ’ αυτών είναι ο Παναγιώτης Καλογερόπουλος, η συνέχεια μιας οικογένειας, τέταρτης γενιάς, η Πιλοποιία Κλαυδιανού, μιας επιχείρησης που έχει τις ρίζες της από το 1919 και συνεχίζει ως και σήμερο, εν έτη 2026, να κατασκευάζει καπέλα στην Πάτρα.
Μέσα από τη δική του αφήγηση, το καπέλο ξετυλίγει τη διαδρομή του στον χρόνο: από τις εποχές που αποτελούσε σχεδόν αυτονόητο μέρος της εμφάνισης μέχρι τη σύγχρονη επιστροφή του, από τα παλιά πατρινά εργαστήρια μέχρι τις σημερινές δημιουργίες, αλλά και από τη μαζική παραγωγή μέχρι την αναζήτηση της ποιότητας, της προσωπικότητας και της μοναδικότητας.
Όταν το καπέλο ήταν αναπόσπαστο κομμάτι της εμφάνισης
Για να κατανοήσει κανείς τη σημερινή θέση του καπέλου, χρειάζεται να επιστρέψει σε μια εποχή κατά την οποία η ένδυση ακολουθούσε διαφορετικούς κανόνες. Όπως εξηγεί ο Παναγιώτης Καλογερόπουλος, μέχρι και τη δεκαετία του 1980 το καπέλο αποτελούσε βασικό στοιχείο της γκαρνταρόμπας τόσο των ανδρών όσο και των γυναικών. Δεν ήταν απλώς ένα αξεσουάρ που προστίθετο στο τέλος μιας εμφάνισης, αλλά μέρος του συνολικού ενδυματολογικού συνόλου.
Η εικόνα εκείνων των χρόνων αποτυπώνεται ακόμη και στις παλιές ελληνικές και ξένες ταινίες. Τα καπέλα, οι διαφορετικές γραμμές τους και ο τρόπος με τον οποίο συνδυάζονταν με τα ρούχα αποκαλύπτουν μια διαφορετική αντίληψη για την καθημερινή εμφάνιση. Το καπέλο δεν αποτελούσε απαραίτητα μια τολμηρή στιλιστική επιλογή· ήταν κάτι αναμενόμενο, ενταγμένο στην αισθητική της εποχής.
Αυτή η ανάγκη εξηγεί, σύμφωνα με τον ίδιο, και την ανάπτυξη της πιλοποιίας στην Πάτρα. Από τις αρχές του 20ού αιώνα, και ειδικότερα κατά την περίοδο από το 1910 έως και τις δεκαετίες του 1930 και του 1940, η πόλη διέθετε αρκετά εργαστήρια και επιχειρήσεις που ασχολούνταν με την κατασκευή καπέλων.
Ο ίδιος θυμάται ότι, σύμφωνα με όσα γνωρίζει, στην Πάτρα υπήρχαν περισσότερα από έξι πιλοποιεία. Μάλιστα, στην οδό Κορίνθου, στο τμήμα ανάμεσα στην πλατεία Γεωργίου και την οδό Κολοκοτρώνη, λειτουργούσαν τρία.
Κάθε επιχείρηση μπορούσε να έχει τη δική της εξειδίκευση. Άλλες κατασκεύαζαν καλοκαιρινά καπέλα, άλλες επικεντρώνονταν στα γυναικεία και άλλες στα ανδρικά σχέδια. Η εξειδίκευση αυτή αντανακλούσε μια αγορά με διαφορετικές ανάγκες, αλλά και μια εποχή κατά την οποία το καπέλο αποτελούσε σημαντικό μέρος της ένδυσης.
Η δραστηριότητα δεν περιοριζόταν, ωστόσο, στην παραγωγή. Όπως αναφέρει ο Παναγιώτης Καλογερόπουλος, στον χώρο της δικής τους επιχείρησης λειτουργούσαν και εργαστήρια στα οποία εκπαιδεύονταν μαθητές και τεχνίτες. Η πιλοποιία ήταν μια τέχνη που μεταδιδόταν μέσα από την πράξη, τη μαθητεία και την καθημερινή επαφή με τα υλικά και τα εργαλεία.
Οι αλλαγές που ακολούθησαν τον πόλεμο επηρέασαν βαθιά τον κλάδο. Οι ανάγκες της κοινωνίας και οι συνήθειες της ένδυσης μεταβλήθηκαν, με αποτέλεσμα η εικόνα μιας πόλης γεμάτης πιλοποιεία να απομακρύνεται σταδιακά από την καθημερινότητα.
Μια επιχείρηση με αφετηρία το 1919
Μέσα σε αυτή τη μεγάλη διαδρομή, η επιχείρηση στην οποία δραστηριοποιείται ο κ. Καλογερόπουλος διατηρεί τη δική της συνέχεια. Όπως αναφέρει, η ιστορία της ξεκινά το 1919 και συνδέεται με την ίδια οδό και τον ίδιο αριθμό στην Πάτρα.
Στα πρώτα χρόνια της λειτουργίας της υπήρξε ένα σύντομο διάστημα κατά το οποίο η δραστηριότητα αφορούσε και τη γουναρική, με δύο καταστήματα. Στη συνέχεια, γύρω στο 1922, η επιχείρηση επικεντρώθηκε στην πιλοποιία, σύμφωνα με την ανάμνηση του ίδιου, ο οποίος σημειώνει ότι διαθέτει παλαιά έγγραφα, ακόμη και ασφαλιστήρια συμβόλαια από τις δεκαετίες του 1920 και του 1930.
Η λειτουργία της διατηρήθηκε με μια μικρή διακοπή κατά τη διάρκεια του πολέμου. Από τότε μέχρι σήμερα, η επιχείρηση εξακολουθεί να συνδέεται με την κατασκευή καπέλων, με την εμπειρία να περνά από γενιά σε γενιά.
Ο κ. Καλογερόπουλος αποτελεί την τέταρτη γενιά αυτής της διαδρομής. Και η συνέχεια δεν είναι μόνο μια υπόθεση οικογενειακής παράδοσης. Είναι και η διατήρηση μιας τεχνικής γνώσης, η οποία, όσο λιγοστεύουν τα εργαστήρια που την υπηρετούν, αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία!
Σήμερα, όπως αναφέρει, η επιχείρησή του είναι η μόνη που κατασκευάζει καπέλα στην Πάτρα. Εκτιμά, μάλιστα, ότι τα πιλοποιεία που εξακολουθούν να ασχολούνται με την παραγωγή σε ολόκληρη την Ελλάδα είναι πλέον ελάχιστα.
Η πιλοποιία, επομένως, δεν είναι μόνο η κατασκευή ενός αντικειμένου. Είναι και η γνώση που χρειάζεται για να δημιουργηθεί σωστά, η εμπειρία που συσσωρεύεται με τα χρόνια και η παράδοση που διατηρείται όσο υπάρχουν άνθρωποι πρόθυμοι να τη συνεχίσουν.
Από την υποχώρηση των δεκαετιών του 1980 και του 1990 στη νέα επιστροφή
Η σχέση του κόσμου με το καπέλο δεν παρέμεινε σταθερή. Όπως εξηγεί ο Παναγιώτης Καλογερόπουλος, η δεκαετία του 1980 αποτέλεσε μια περίοδο αλλαγών στη μόδα και στο προσωπικό στιλ, τόσο για τους άνδρες όσο και για τις γυναίκες. Το ντύσιμο άρχισε να απλοποιείται, ιδιαίτερα στις νεότερες ηλικίες, και το καπέλο έχασε σταδιακά τον αυτονόητο ρόλο που είχε παλαιότερα.
Η μεταβολή έγινε ακόμη πιο αισθητή κατά τη δεκαετία του 1990, όταν εμφανίστηκαν διαφορετικές τάσεις στην εμφάνιση και στα μαλλιά. Οι νέοι απομακρύνθηκαν από το καπέλο και η υποχώρησή του έγινε εμφανής στα πιλοποιεία, φτάνοντας, σύμφωνα με την περιγραφή του, μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1990 και τις αρχές του 2000.
Για τον ίδιο, το κλειδί της επιστροφής βρίσκεται ακριβώς στους νέους. Είναι εκείνοι που μπορούν να αγαπήσουν το καπέλο όχι μόνο για την πρακτική του χρησιμότητα, αλλά και ως έκφραση προσωπικού στιλ και άποψης.
Η νέα αλλαγή άρχισε να γίνεται αισθητή σταδιακά, με ιδιαίτερη δυναμική γύρω στο 2010, αφού είχαν προηγηθεί τα πρώτα σημάδια επιστροφής στην Ευρώπη από τα τέλη της προηγούμενης δεκαετίας. Στην Ελλάδα η τάση εμφανίστηκε λίγο αργότερα.
Μαζί με το ενδιαφέρον για το καπέλο επανήλθαν σχέδια που είχαν χρόνια να κατασκευαστούν, εμφανίστηκαν νέα υφάσματα και διαμορφώθηκε μια διαφορετική αισθητική. Ο σύγχρονος καταναλωτής, όπως παρατηρεί ο Παναγιώτης Καλογερόπουλος, δεν αναζητά αναγκαστικά ένα καπέλο μαζικής παραγωγής. Θέλει κάτι πιο ιδιαίτερο, πιο προσεγμένο και πιο κοντά στη δική του προσωπικότητα.
Το καπέλο άρχισε έτσι να αποκτά ξανά θέση στη γκαρνταρόμπα, όχι ως υποχρέωση, αλλά ως συνειδητή επιλογή.
Ο μπερές, η τραγιάσκα και οι διαφορετικές εκφράσεις του στιλ
Αν υπάρχει ένα καπέλο που εξακολουθεί να συνδέεται με τη διακριτική κομψότητα, αυτό είναι, για τον Παναγιώτη Καλογερόπουλο, ο μπερές!
Η προτίμησή του δεν κρύβεται, ενώ ιδιαίτερη αναφορά κάνει στον κλασικό γαλλικό μπερέ, τον οποίο θεωρεί μια εξαιρετική επιλογή για τη γυναικεία εμφάνιση.
Ένας μπερές μπορεί να συνδυαστεί με ένα παλτό, ένα κασκόλ ή ένα μαντήλι στον λαιμό, δημιουργώντας ένα σύνολο που παραμένει κομψό χωρίς να γίνεται υπερβολικό. Η γοητεία του βρίσκεται ακριβώς στην απλότητά του: δεν χρειάζεται να κυριαρχεί στην εμφάνιση για να της δώσει χαρακτήρα.
Για τους άνδρες, ιδιαίτερα κατά τους χειμερινούς μήνες, ξεχωρίζει η τραγιάσκα. Όπως αναφέρει, από τα ανδρικά καπέλα που διαθέτει η επιχείρηση τον χειμώνα, ένα μεγάλο ποσοστό αφορά αυτό το σχέδιο. Το ενδιαφέρον προέρχεται από άνδρες ηλικίας περίπου 20 ετών και άνω.
Οι νεότεροι που θέλουν να πειραματιστούν με το καπέλο μπορεί να επιλέξουν και μια ρεμπούμπλικα, το κλασικό καπέλο με το χαρακτηριστικό γείσο, γνωστό και από τις παλιές κινηματογραφικές εικόνες. Πρόκειται, ωστόσο, για μια πιο απαιτητική επιλογή, η οποία χρειάζεται προσεγμένο ντύσιμο ή μια συγκεκριμένη στιλιστική κατεύθυνση.
Αντίθετα, η τραγιάσκα θεωρείται πιο εύκολη για κάποιον που θέλει να ξεκινήσει να φορά καπέλο. Μπορεί να συνδυαστεί με διαφορετικά είδη ένδυσης, από ένα πιο σπορ σύνολο μέχρι ένα πιο επίσημο ντύσιμο, τόσο το πρωί όσο και το βράδυ.
Στη γυναικεία εμφάνιση, οι επιλογές είναι διαφορετικές, καθώς πολλές γυναίκες επιθυμούν να αφήνουν τα μαλλιά τους ορατά. Παρ’ όλα αυτά, ο κ.Καλογερόπουλος, παρατηρεί ότι από την ηλικία των 25 ετών και πάνω αρκετές επιλέγουν καπέλα και τα φορούν με άνεση.
Στις επιλογές τους περιλαμβάνονται τα bucket hats, με το χαρακτηριστικό σχήμα που θυμίζει καμπάνα, αλλά και χειμερινά σχέδια, μπερέδες, σκούφοι και φαρδύτερες τραγιάσκες, εμπνευσμένες από την αγγλική αισθητική.
Η επιλογή αλλάζει και ανάλογα με την εποχή. Το καλοκαίρι, τα φαρδιά ψάθινα καπέλα τύπου Παναμά, που εισάγονται από τον Ισημερινό, αποτελούν μια επιλογή για τους άνδρες. Οι λινές ρεμπούμπλικες, από την άλλη, φοριούνται ευκολότερα και από τα δύο φύλα, καθώς προσφέρουν μια λύση που συνδυάζει την εμφάνιση με την προστασία από τον ήλιο.
Το κοινό στοιχείο σε όλες αυτές τις επιλογές είναι ότι το καπέλο δεν χρειάζεται να επιβάλλεται στο ντύσιμο. Μπορεί να ενταχθεί σε αυτό με φυσικότητα, να συμπληρώνει την εικόνα και να εκφράζει το προσωπικό στιλ εκείνου που το φορά.
Η γυναίκα, το ντύσιμο και η αλλαγή της αισθητικής
Η σύγκριση ανάμεσα στη γυναίκα του παρελθόντος και στη σύγχρονη γυναίκα αποκαλύπτει ίσως πιο καθαρά τη μεταμόρφωση του καπέλου.
Παλαιότερα, η ένδυση είχε διαφορετική δομή και το καπέλο αποτελούσε σχεδόν αυτονόητη συνέχεια του υπόλοιπου συνόλου. Ένα μαντό, για παράδειγμα, συνδυαζόταν με το αντίστοιχο καπέλο, ενώ ακόμη και η καθημερινή εμφάνιση ακολουθούσε πιο συγκεκριμένους ενδυματολογικούς κανόνες.
Σήμερα, το καπέλο είναι κατά κύριο λόγο επιλογή. Η γυναίκα δεν χρειάζεται να αλλάξει ολόκληρο το ντύσιμό της για να το φορέσει. Αντίθετα, το ίδιο το καπέλο έχει προσαρμοστεί στον τρόπο με τον οποίο ντύνεται ο σύγχρονος άνθρωπος.
Αυτή είναι, σύμφωνα με τον Παναγιώτη Καλογερόπουλο, μία από τις σημαντικότερες αλλαγές που επέτρεψαν στο καπέλο να επιστρέψει. Τα σχέδια έγιναν πιο εύκολα στη χρήση, τα χρώματα πιο ευχάριστα και οι γραμμές πιο συμβατές με τα ρούχα που ήδη υπάρχουν στη σύγχρονη γκαρνταρόμπα.
Το καπέλο δεν χρειάζεται πλέον να ξεχωρίζει έντονα για να έχει θέση στην εμφάνιση. Μπορεί να είναι ένα ήσυχο, κομψό συμπλήρωμα, που ολοκληρώνει το σύνολο χωρίς να τραβά υπερβολικά την προσοχή.
Ο ίδιος επισημαίνει ότι, αν τα καπέλα είχαν παραμείνει απαράλλακτα ως προς τη μορφή και το ύφος τους, όπως ήταν μέχρι τις δεκαετίες του 1980 και του 1990, πιθανότατα δεν θα είχαν καταφέρει να επιστρέψουν στη σύγχρονη καθημερινότητα. Η εξέλιξή τους ήταν απαραίτητη, ακριβώς επειδή άλλαξαν οι άνθρωποι, οι συνήθειες και η αισθητική τους.
Η επιστροφή του καπέλου δεν προέκυψε, λοιπόν, από την προσκόλληση στο παρελθόν, αλλά από τη δυνατότητά του να συνομιλεί με το παρόν.
Η ποιότητα που φαίνεται και εκείνη που κρύβεται στις λεπτομέρειες
Πέρα από το σχέδιο και την εμφάνιση, υπάρχει ένας παράγοντας που παραμένει καθοριστικός για την πιλοποιία: η ποιότητα, όπως αναφέραμε εξ’ αρχής.
Ο Παναγιώτης Καλογερόπουλος επισημαίνει ότι τα υφάσματα που χρησιμοποιούνται στην κατασκευή καπέλων προέρχονται πλέον από το εξωτερικό. Στην επιχείρηση, όπως αναφέρει, τα υλικά εισάγονται από την Αγγλία, τη Γερμανία και τη Γαλλία, με ιδιαίτερη έμφαση στα καλά μάλλινα υφάσματα.
Η εξασθένηση της εγχώριας παραγωγής υφασμάτων έχει επηρεάσει άμεσα τις δυνατότητες των κατασκευαστών. Όπως σημειώνει, ακόμη και η παλαιότερη ελληνική παραγωγή μάλλινων υφασμάτων, που είχε συνδεθεί με μεγάλες βιομηχανίες, δεν είναι πλέον διαθέσιμη με τον ίδιο τρόπο.
Η επιλογή των υλικών έχει, αναπόφευκτα, αντίκτυπο στην τιμή. Ένα καπέλο από ποιοτικό μάλλινο ύφασμα μπορεί να κοστίζει περισσότερο από ένα προϊόν μαζικής παραγωγής, κατασκευασμένο από φθηνότερα υλικά. Η διαφορά, ωστόσο, δεν περιορίζεται στην πρώτη ύλη.
Η εφαρμογή, η κατασκευή, η διατήρηση του σχήματος και η αντοχή στον χρόνο είναι παράγοντες που, σύμφωνα με τον ίδιο, διαφοροποιούν ουσιαστικά ένα ποιοτικό καπέλο από ένα φθηνότερο αντίστοιχο.
Ως παράδειγμα αναφέρει τα καπέλα μαζικής παραγωγής που μπορεί να κοστίζουν περίπου 15 έως 20 ευρώ, σε σύγκριση με ένα ποιοτικό, ολόμαλλο καπέλο που μπορεί να διατίθεται περίπου στα 24 ή 25 ευρώ. Η διαφορά στην τιμή, όπως εξηγεί, μπορεί να είναι σχετικά μικρή, ενώ η ποιότητα και η αντοχή να διαφέρουν σημαντικά.
Βεβαίως, υπάρχουν και ιδιαίτερες χειροποίητες κατασκευές, με σπάνια υλικά, οι οποίες μπορεί να φτάσουν τα 30, τα 40, τα 50 ή ακόμη και τα 100 ευρώ. Πρόκειται για μια ξεχωριστή κατηγορία, όπως συμβαίνει και με ορισμένα χειροποίητα παπούτσια, ρούχα και παλτό.
Στην καθημερινή αγορά, όμως, η επιλογή δεν χρειάζεται πάντα να είναι ανάμεσα σε ένα πολύ φθηνό και ένα εξαιρετικά ακριβό προϊόν. Μερικές φορές, μια μικρή διαφορά στην τιμή αρκεί για να εξασφαλίσει καλύτερη κατασκευή και μεγαλύτερη διάρκεια ζωής.
Γιατί ένα καλό καπέλο μπορεί να αποδειχθεί οικονομικότερο
Η σχέση τιμής και ποιότητας απασχολεί όλο και περισσότερο τους καταναλωτές, ιδιαίτερα σε μια περίοδο κατά την οποία το κόστος των προϊόντων έχει αυξηθεί.
Ένα φθηνό καπέλο μπορεί αρχικά να φαίνεται συμφέρουσα αγορά. Αν, όμως, χάσει το σχήμα του μετά από λίγες ημέρες ή εβδομάδες, ο αγοραστής θα χρειαστεί σύντομα να αναζητήσει ένα καινούργιο. Το κόστος αυξάνεται, ενώ η ποιότητα που απολαμβάνει παραμένει χαμηλή.
Αντίθετα, ένα καπέλο καλής κατασκευής μπορεί να διατηρηθεί για τρία ή τέσσερα χρόνια, ακόμη και περισσότερο, ανάλογα με τη χρήση και τη φροντίδα του.
Η ποιότητα έχει σημασία και για την άνεση. Το καπέλο βρίσκεται σε άμεση επαφή με το κεφάλι, γι’ αυτό και τα υλικά του χρειάζεται να επιλέγονται προσεκτικά. Ο αερισμός, η αίσθηση κατά τη χρήση και η συμπεριφορά του υφάσματος σε διαφορετικές θερμοκρασίες αποτελούν στοιχεία που δεν είναι πάντοτε ορατά με την πρώτη ματιά, αλλά επηρεάζουν την εμπειρία του ανθρώπου που το φορά.
Ο Παναγιώτης Καλογερόπουλος αναφέρεται και στα φθηνά καπέλα που κατασκευάζονται από ανακυκλωμένα βαμβακερά υλικά, τα οποία, όπως επισημαίνει, δεν προσφέρουν απαραίτητα την ίδια άνεση και ποιότητα με ένα καπέλο από κατάλληλα επιλεγμένο ύφασμα.
Η επιλογή ενός καπέλου, επομένως, δεν αφορά μόνο το αν ταιριάζει αισθητικά με τα ρούχα. Αφορά και το αν είναι σωστά κατασκευασμένο, αν διατηρεί τη μορφή του και αν μπορεί να χρησιμοποιείται για μεγάλο χρονικό διάστημα.
Και αυτή είναι μια λογική που, όπως παρατηρεί ο ίδιος, αρχίζει να χαρακτηρίζει όλο και περισσότερο τις αγοραστικές συνήθειες του κόσμου.
Η κρίση και ένας διαφορετικός τρόπος να αγοράζουμε
Η οικονομική κρίση άλλαξε πολλές πλευρές της καθημερινότητας και της καταναλωτικής συμπεριφοράς. Ο κ.Παναγιώτης αναγνωρίζει ότι, παρά τις δυσκολίες που προκάλεσε, υπήρξε και μια αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιμετωπίζουν τις αγορές τους.
Οι καταναλωτές αναζητούν πλέον πληροφορίες, συγκρίνουν τιμές, εξετάζουν την ποιότητα και σκέφτονται περισσότερο πριν αποφασίσουν τι θα αγοράσουν. Δεν επιλέγουν απαραίτητα το πρώτο προϊόν που θα βρουν μπροστά τους, αλλά προσπαθούν να καταλάβουν τι πραγματικά αξίζει τα χρήματά τους.
Αυτή η αλλαγή είναι ιδιαίτερα σημαντική για τα είδη ένδυσης. Ένα παλτό, ένα ζευγάρι παπούτσια ή ένα καπέλο μπορεί να κοστίζει λίγο περισσότερο, αλλά να αποδεικνύεται καλύτερη επιλογή σε βάθος χρόνου.
Ο ίδιος θεωρεί θετικό το γεγονός ότι ο κόσμος έχει γίνει πιο απαιτητικός. Δεν αναζητά μόνο χαμηλές τιμές, αλλά και προϊόντα που θα ανταποκρίνονται στις ανάγκες του. Η σύγκριση, η έρευνα αγοράς και η μεγαλύτερη προσοχή στην ποιότητα δημιουργούν διαφορετικές προϋποθέσεις για επιχειρήσεις που επιμένουν στην κατασκευή και στην προσεγμένη επιλογή υλικών.
Η κρίση, όπως σημειώνει με την απαραίτητη επιφύλαξη, ίσως άφησε και ένα τέτοιο αποτύπωμα: έκανε αρκετούς ανθρώπους να επανεξετάσουν τις αγορές τους και να αναζητήσουν μεγαλύτερη αξία σε όσα επιλέγουν.
Κάθε καπέλο χρειάζεται τον άνθρωπό του
Υπάρχει, ωστόσο, μια πλευρά της πιλοποιίας που δεν αποτυπώνεται ούτε στις τιμές ούτε στις προδιαγραφές των υφασμάτων. Είναι η σχέση ανάμεσα στο καπέλο και στον άνθρωπο που θα το φορέσει.
Για τον κ.Παναγιώτη, η επιλογή του σωστού καπέλου απαιτεί γνώση και αισθητική. Δεν ταιριάζουν όλα τα σχέδια σε όλους τους ανθρώπους, όπως δεν ταιριάζουν όλα τα ρούχα σε κάθε σωματότυπο ή προσωπικό ύφος.
Ένα καπέλο που δείχνει εξαιρετικό σε κάποιον άλλο μπορεί να μην αναδεικνύει εξίσου καλά εκείνον που θα θελήσει να το φορέσει. Το γεγονός ότι ένα σχέδιο επιλέγεται από μια φίλη, μια γνωστή ή μια τραγουδίστρια δεν σημαίνει ότι θα λειτουργήσει με τον ίδιο τρόπο σε κάθε εμφάνιση.
Γι’ αυτό και η καθοδήγηση αποτελεί, όπως τονίζει, σημαντικό κομμάτι της δουλειάς του. Στόχος δεν είναι απλώς να επιλεγεί ένα καπέλο από το ράφι, αλλά να βρεθεί εκείνο που ταιριάζει στο στιλ, στη φυσιογνωμία και στις ανάγκες του ανθρώπου που το αναζητά.
Η διαδικασία αυτή απαιτεί δοκιμή, παρατήρηση και συζήτηση. Χρειάζεται να βρεθεί η γραμμή που αναδεικνύει τον άνθρωπο, αντί να τον υποχρεώνει να προσαρμόσει ολόκληρη την εμφάνισή του γύρω από ένα αξεσουάρ.
Αυτή η προσωπική προσέγγιση συνδέεται και με τη διαφορά ανάμεσα στον κατασκευαστή και στον απλό πωλητή. Όπως εξηγεί ο ίδιος, όταν υπάρχει αγάπη για την τέχνη και γνώση της κατασκευής, η επιλογή δεν σταματά στην πώληση. Συνεχίζεται μέχρι να βρεθεί το κατάλληλο σχέδιο για τον συγκεκριμένο άνθρωπο.
Η μοναδικότητα απέναντι στη μαζική παραγωγή
Στην εποχή της μαζικής παραγωγής και του fast fashion, η μοναδικότητα αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Τα προϊόντα κατασκευάζονται συχνά σε μεγάλες ποσότητες, με αποτέλεσμα το ίδιο σχέδιο να επαναλαμβάνεται παντού και η προσωπική διαφοροποίηση να γίνεται δυσκολότερη.
Ο Παναγιώτης Καλογερόπουλος επισημαίνει ότι τα καπέλα που κατασκευάζονται στην επιχείρηση δεν παράγονται σε απεριόριστες ποσότητες. Κάθε σειρά μπορεί να περιλαμβάνει μόλις πέντε, έξι ή επτά κομμάτια.
Αυτή η περιορισμένη παραγωγή δίνει σε κάθε σχέδιο μια διαφορετική υπόσταση. Δεν πρόκειται για ένα προϊόν που θα συναντήσει κανείς σε αμέτρητα αντίτυπα, αλλά για μια δημιουργία με συγκεκριμένη γραμμή, υλικό και κατασκευαστική προσέγγιση.
Η αξία του καπέλου δεν βρίσκεται, επομένως, μόνο στην εμφάνισή του. Βρίσκεται και στο γεγονός ότι μπορεί να προσφέρει μια διαφορετική επιλογή σε εκείνον που θέλει να ξεφύγει από την ομοιομορφία.
Η αντίσταση στη μαζική ομοιομορφία δεν σημαίνει απαραίτητα υπερβολή ή εκκεντρικότητα. Μπορεί να εκφραστεί μέσα από μια μικρή λεπτομέρεια, ένα διαφορετικό ύφασμα, μια γραμμή που ταιριάζει καλύτερα στο πρόσωπο ή έναν συνδυασμό που κάνει το σύνολο προσωπικό.
Αυτό είναι, άλλωστε, και το ζητούμενο για το σύγχρονο καπέλο: να προσθέτει χαρακτήρα χωρίς να επιβάλλεται.
Από το εργαστήριο στο σήμερα
Η ιστορία της πιλοποιίας δεν βρίσκεται μόνο στα παλιά σχέδια και στις φωτογραφίες μιας άλλης εποχής. Συνεχίζεται μέσα στα εργαστήρια που εξακολουθούν να λειτουργούν, στους τεχνίτες που γνωρίζουν τα υλικά και στις δημιουργίες που ετοιμάζονται για τις ανάγκες της σημερινής αγοράς.
Στο εργαστήριο του Παναγιώτη Καλογερόπουλου, η δουλειά συνεχίζεται με την κατασκευή χειμερινών τραγάσκων, μεταξύ των οποίων και σχέδια τύπου Τσαλδικής. Η παραγωγή αυτή αποτελεί μια ζωντανή εικόνα της τέχνης, η οποία δεν περιορίζεται στη διατήρηση του παρελθόντος, αλλά προσαρμόζεται στις σημερινές επιλογές και ανάγκες.
Η συνέχεια μιας τέτοιας επιχείρησης, με αφετηρία το 1919 και με την τέταρτη γενιά να βρίσκεται σήμερα στο τιμόνι της, δεν είναι απλώς η διατήρηση μιας εμπορικής δραστηριότητας. Είναι η διατήρηση μιας τεχνικής που χρειάζεται χρόνο για να αποκτηθεί, υλικά για να εφαρμοστεί σωστά και ανθρώπους που να ενδιαφέρονται πραγματικά για το αποτέλεσμα.
Το καπέλο, από την άλλη, εξακολουθεί να αλλάζει μαζί με την κοινωνία. Άλλοτε ήταν σχεδόν υποχρεωτικό στοιχείο της εμφάνισης, σήμερα είναι προσωπική επιλογή. Άλλοτε ακολουθούσε αυστηρότερους ενδυματολογικούς κανόνες, σήμερα προσαρμόζεται σε πιο χαλαρές γραμμές. Κάποτε η αξία του βρισκόταν και στην κοινωνική συνήθεια, ενώ σήμερα συνδέεται περισσότερο με την αισθητική, την ποιότητα και την ατομική έκφραση.
Κι όμως, μέσα σε όλες αυτές τις αλλαγές, κάτι παραμένει σταθερό: η ανάγκη να κατασκευάζεται σωστά και να επιλέγεται με γνώση.
Ίσως αυτό να είναι και το πιο ενδιαφέρον στοιχείο αυτού του μικρού ταξιδιού στον χρόνο. Το καπέλο δεν επέστρεψε επειδή ο κόσμος θέλησε απλώς να αντιγράψει το παρελθόν. Επέστρεψε επειδή κατάφερε να αλλάξει, να προσαρμοστεί και να βρει ξανά τη θέση του στη σύγχρονη γκαρνταρόμπα.
Και στην Πάτρα, μέσα από την τέχνη ανθρώπων όπως ο Παναγιώτης Καλογερόπουλος, η διαδρομή αυτή συνεχίζεται. Με υφάσματα, σχέδια, δοκιμές και τη γνώση που περνά από γενιά σε γενιά, το καπέλο εξακολουθεί να αποτελεί κάτι περισσότερο από ένα αντικείμενο ένδυσης: μια μικρή, χειροποίητη ιστορία που φοριέται.
Και αφού μιλάμε για… Ιστορία, ας δούμε την ακόλουθη φωτογραφία και να σκεφτούμε συνάμα, την βαρύτητα που έχει μια τέτοια ανάμνηση, κομμάτι του σήμερα για πολλές δεκαετίες…!
Η φωτογραφία τραβήχτηκε το 2010 την περίοδο ριζικής ανακαίνισης του κτιρίου και της αποθήκης. Η πρέσα είναι ιδιαίτερα βαριά για να μετακινηθεί, άρα όλες οι εργασίες έγιναν γύρω από αυτή!
Σαν να «μύρισε» λίγο καυτός ατμός…
Είναι άξιο απορίας μέσα σε όλα όσα έχουν αλλάξει τον κόσμο μας κοινονικοπολιτικοοικονομικά, αλλά και θαυμασμού πως υπάρχουν άνθρωποι που κρατούν βαθιά χαραγμένες αξίες και παραδόσεις , που σήμερα, εμείς δεκαετίες κι έπειτα τις ανακαλύπτουμε, και μαθαίνομαι κι εμείς οι νεότεροι.
Άλλωστε, μην ξεχνάμε πως ο χαρακτήρας μας, κάτι που ίσως μας ξεχωρίζει, διαγράφεται και από τον τρόπο που διαλέγουμε να εμφανιζόμαστε -ασχέτως εποχής, μοδός και σχολίων τρίτων- στον κόσμο, όχι για τον κόσμο!
Για να θυμηθούν οι παλαιότεροι και να μάθουμε οι νεότεροι…,
Στην Αχαϊκή Πρωτεύουσα γεννήθηκε μία ακόμα τέτοιου είδους επιχείρηση, μάλιστα από τις μεγαλύτερες ελληνικές δυνάμεις στον χώρο του καπέλου, η Karfil Hats, η οποία ξεκίνησε το 1937 από τον Πάνο Καραχάλιο στην οδό Ερμού και Κανακάρη, στο λεγόμενο Μαρκάτο, εμπορευόμενος τότε υφάσματα, και σήμερα και έχει μεταφέρει την έδρα και το κεντρικό της showroom στην Αθήνα, διατηρώντας όμως τις βαθιές πατρινές της ρίζες.
Μία οικογενειακή επιχείρηση 3 γενεών. Με ιδιαίτερη έμφαση στο καπέλο, η Karfil Hats δραστηριοποιείται στον χώρο της λιανικής αλλά και χονδρικής πώλησης, με αποτέλεσμα τα καπέλα Karfil Hats να είναι τοποθετημένα σε πλήθος σημείων πώλησης εντός και εκτός Ελλάδος.
Τι συμβαίνει στην υπόλοιπη Πελοπόννησο;
Στις άλλες πόλεις της Πελοποννήσου (Καλαμάτα, Τρίπολη, Ναύπλιο, Σπάρτη) δεν υπάρχουν πλέον ενεργά παραδοσιακά εργαστήρια παραγωγής (πιλοποιεία) με την κλασική έννοια (δηλαδή με καλούπια, πρέσες και μαζική δική τους κατασκευή).
Ωστόσο, η τέχνη του καπέλου στην περιοχή επιβιώνει με δύο διαφορετικούς τρόπους:
• Σύγχρονα Handmade Brands & Μικρά Art Studios: Σε διάφορα μέρη της Πελοποννήσου (όπως στο Ναύπλιο ή στη Μάνη) θα βρεις ανεξάρτητους τοπικούς καλλιτέχνες και μικρά εργαστήρια χειροτεχνίας (art & craft studios) που αγοράζουν έτοιμες πρώτες ύλες (π.χ. απλά ψάθινα καπέλα) και τα μετατρέπουν σε custom έργα τέχνης, ζωγραφίζοντάς τα στο χέρι ή προσθέτοντας παραδοσιακά κεντήματα.
• Ιστορικά Εμπορικά Καταστήματα: Σε κεντρικές αγορές της Πελοποννήσου λειτουργούν παλιά, παραδοσιακά καταστήματα αξεσουάρ που δεν κατασκευάζουν τα ίδια, αλλά συνεργάζονται απευθείας με ελληνικές βιοτεχνίες (όπως η πατρινή Karfil ή η PanPol Hats που φτιάχνει παραδοσιακές τραγιάσκες) διατηρώντας ζωντανή την κουλτούρα του καπέλου.
Πόσα πιλοποιέια είχε η Πάτρα;
Από την εμπορική άνθιση στην ολιστική κατάπτωση
Κατά τη «χρυσή εποχή» της Πάτρας, κυρίως από τα τέλη του 19ου αιώνα μέχρι και τον Μεσοπόλεμο (δεκαετίες 1920–1930), το καπέλο αποτελούσε απαραίτητο κομμάτι της καθημερινής ένδυσης για όλες τις κοινωνικές τάξεις.
Στην πόλη λειτουργούσαν περισσότερα από 10 με 15 οργανωμένα πιλοποιεία και εργαστήρια κατασκευής, χωρίς να υπολογίζονται οι δεκάδες μικρότεροι ανεξάρτητοι τεχνίτες, καπελάδες και ψαθάδες που δούλευαν σε μικρά υπόγεια ή στις λαϊκές αγορές.
Η Πάτρα, ως το μεγαλύτερο εξαγωγικό λιμάνι και εμπορικό κέντρο της περιοχής, είχε αναπτύξει μια εξαιρετικά ακμάζουσα αγορά.
Τα πιλοποιεία της πόλης χωρίζονταν σε δύο βασικές κατηγορίες:
1. Τα Μεγάλα Εργαστήρια & Βιοτεχνίες (Μαρκάτο & Ερμού)
Στην περιοχή γύρω από το Μαρκάτο (οδός Ερμού, Κανακάρη, Βορείου Ηπείρου) ήταν συγκεντρωμένη η παραγωγή. Εκεί κυριαρχούσαν οι μεγάλες οικογένειες που προμήθευαν με καπέλα ολόκληρη τη Δυτική Ελλάδα και την Πελοπόννησο:
• Πιλοποιία Κλαυδιανού (Έτος ίδρυσης 1919): Ξεκίνησε από τον προπάππου της οικογένειας, πέρασε από γενιά σε γενιά και είναι η μοναδική που άντεξε στον χρόνο μέχρι σήμερα στην οδό Κανακάρη.
• Πιλοποιία Καραχάλιου (Έτος ίδρυσης 1937 – η μετέπειτα Karfil Hats): Ξεκίνησε από ένα μικρό εργαστήριο στην οδό Ερμού, εξελίχθηκε σε βιοτεχνική δύναμη και αργότερα μεταφέρθηκε στην Αθήνα, όπου λειτουργεί μέχρι σήμερα.
• Άλλα ιστορικά εργαστήρια: Στα αρχεία του Εμπορικού Συλλόγου και στις παλιές διαφημίσεις της εποχής καταγράφονται εργαστήρια όπως των Αδελφών Σταματόπουλου, του Μεντζελόπουλου, του Παπαθεοδώρου και του Γεωργίου, τα οποία απασχολούσαν μάλιστα αρκετό προσωπικό (ράφτες, καλουπαδόρους, σιδερωτές).
2. Τα «Καπελάδικα» Υψηλής Μόδας (Γαλλικά Μοντέλα)
Παράλληλα με τα εργαστήρια κατασκευής ανδρικών καπέλων (τραγιάσκες, ρεπούμπλικες, ψάθινα), στην Πάτρα υπήρχαν τουλάχιστον 5–6 επώνυμα καταστήματα υψηλής πιλοποιίας γυναικείων καπέλων (modistes). Αυτά βρίσκονταν κυρίως γύρω από την πλατεία Γεωργίου και τον πεζόδρομο της Ρήγα Φεραίου. Εισήγαγαν υλικά, κορδέλες και φτερά απευθείας από το Παρίσι και την Ιταλία, εξυπηρετώντας την αστική τάξη της Πάτρας που ήθελε να ακολουθεί την ευρωπαϊκή μόδα.
Γιατί χάθηκαν;
Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και κυρίως προς τη δεκαετία του 1960, η μόδα άλλαξε παγκοσμίως.
Οι άνθρωποι σταμάτησαν να φορούν καπέλο στην καθημερινότητά τους, τα αυτοκίνητα με χαμηλή οροφή έκαναν τα μεγάλα καπέλα άβολα και η μαζική βιομηχανική παραγωγή έπληξε τη χειροποίητη τέχνη.
Έτσι, μέσα σε λίγες δεκαετίες, τα 15+ εργαστήρια της Πάτρας έκλεισαν σταδιακά, αφήνοντας τον «Κλαυδιανό» ως τον τελευταίο θεματοφύλακα αυτής της ιστορικής τέχνης στην πόλη.
Ακολουθήστε μας στις προτιμώμενες πηγές της Google:
