Υγεία, στέγαση, σύνταξη και ασφάλεια του μέλλοντος μετατρέπονται σταδιακά από υποχρέωση της Πολιτείας σε προσωπική ευθύνη του πολίτη. Πόσο αντέχει ακόμη το κοινωνικό συμβόλαιο;
Υπάρχει μια αλήθεια που τα τελευταία χρόνια γίνεται ολοένα και πιο εμφανής στην ελληνική κοινωνία. Τα μεγάλα κοινωνικά ζητήματα, που άλλοτε αποτελούσαν ευθύνη της Πολιτείας, μεταφέρονται σταδιακά στις πλάτες του ίδιου του πολίτη.
Η υγεία γίνεται προσωπική υπόθεση μέσω της ιδιωτικής ασφάλισης. Η εκπαίδευση απαιτεί ολοένα και μεγαλύτερη ιδιωτική δαπάνη. Η στέγαση μετατρέπεται σε ατομικό αγώνα επιβίωσης. Και πλέον, ακόμη και η σύνταξη, δηλαδή η αξιοπρεπής διαβίωση μετά από μια ζωή εργασίας, παρουσιάζεται ως προσωπική ευθύνη του κάθε εργαζόμενου.
Η Ελλάδα φαίνεται να εισέρχεται σε μια νέα εποχή, όπου το κοινωνικό κράτος περιορίζεται και η έννοια της συλλογικής προστασίας αντικαθίσταται από την ατομική προετοιμασία.
Η προειδοποίηση του Διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος
Ο Διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος, Γιάννης Στουρνάρας, έχει διατυπώσει επανειλημμένα μια θέση που αξίζει ιδιαίτερης προσοχής.
Έχει επισημάνει ότι, εξαιτίας της γήρανσης του πληθυσμού, της υπογεννητικότητας και της συνεχώς επιδεινούμενης σχέσης εργαζομένων προς συνταξιούχους, οι δημόσιες συντάξεις δύσκολα θα μπορούν στο μέλλον να εξασφαλίζουν ικανοποιητικά ποσοστά αναπλήρωσης του εισοδήματος.
Για τον λόγο αυτό προτείνει την ενίσχυση:
- της επαγγελματικής ασφάλισης (δεύτερος πυλώνας),
- της ιδιωτικής αποταμίευσης,
- της ανάπτυξης ασφαλιστικής συνείδησης.
Η τοποθέτηση αυτή δεν αποτελεί απλώς μια οικονομική ανάλυση. Είναι μια σαφής προειδοποίηση ότι το σημερινό ασφαλιστικό μοντέλο δεν επαρκεί για να εξασφαλίσει τις επόμενες γενιές.
Όμως πίσω από αυτή τη διαπίστωση γεννιέται ένα εύλογο πολιτικό και κοινωνικό ερώτημα: Πώς φτάσαμε στο σημείο ο πολίτης να καλείται να ασφαλίσει μόνος του το μέλλον του;
210.000 αιτήσεις συνταξιοδότησης: ένας αριθμός που αποτυπώνει τον φόβο
Το γεγονός ότι μέχρι το τέλος του 2025 είχαν κατατεθεί περίπου 210.000 αιτήσεις συνταξιοδότησης, αριθμός που αποτελεί ιστορικό υψηλό, δεν είναι απλώς μια διοικητική εξέλιξη.
Είναι κοινωνικό μήνυμα.
Χιλιάδες εργαζόμενοι έσπευσαν να προλάβουν ενδεχόμενες αλλαγές στα ηλικιακά όρια ή στο ασφαλιστικό καθεστώς.
Δεν εγκαταλείπουν την εργασία επειδή αισθάνονται οικονομικά ασφαλείς.
Αντιθέτως.
Φοβούνται μήπως, μετά από δεκαετίες εισφορών, βρεθούν αντιμέτωποι με ακόμη δυσμενέστερους όρους.
40 χρόνια δουλειάς και ακόμη αναμονή
Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο σκληρή όταν κάποιος εργάζεται από την ηλικία των 16 ετών.
Ένας άνθρωπος που έχει ήδη συμπληρώσει σαράντα χρόνια εργασίας μπορεί να χρειαστεί να περιμένει μέχρι τα 64 ή και τα 67 του χρόνια για να συνταξιοδοτηθεί.
Η εύλογη απορία είναι μία: Πόσα χρόνια εργασίας θεωρεί τελικά αρκετά μια οργανωμένη κοινωνία;
Η εργασία δεν είναι μόνο οικονομική δραστηριότητα.
- Είναι ανθρώπινη ζωή.
- Είναι οικογένεια.
- Είναι υγεία.
- Είναι αξιοπρέπεια.
230.000 συνταξιούχοι εξακολουθούν να εργάζονται
Ταυτόχρονα, περίπου 230.000 συνταξιούχοι εξακολουθούν να εργάζονται.
Δεν πρόκειται, στη μεγάλη πλειονότητα των περιπτώσεων, για επιλογή καριέρας.
Πρόκειται για οικονομική ανάγκη.
Οι συντάξεις αδυνατούν να καλύψουν το πραγματικό κόστος ζωής.
Έτσι, η συνταξιοδότηση παύει να σημαίνει ξεκούραση μετά από δεκαετίες εργασίας και μετατρέπεται σε μια νέα μορφή εργασιακής ανασφάλειας.
Η κοινωνία καλείται να πληρώσει λογαριασμούς που δεν δημιούργησε
Το ασφαλιστικό σύστημα δεν οδηγήθηκε στη σημερινή του κατάσταση μόνο εξαιτίας του δημογραφικού προβλήματος.
Υπήρξαν δεκαετίες κατά τις οποίες τα αποθεματικά των ασφαλιστικών ταμείων υπέστησαν σοβαρές απώλειες.
- Οι υποχρεωτικές άτοκες καταθέσεις των αποθεματικών στην Τράπεζα της Ελλάδος επί δεκαετίες, σε περιόδους υψηλού πληθωρισμού, απομείωσαν την πραγματική τους αξία.
- Ακολούθησε η χρηματιστηριακή φούσκα του 1999.Την περίοδο του «εκσυγχρονισμού», τα ταμεία ενθαρρύνθηκαν να επενδύσουν στο Χρηματιστήριο Αθηνών. Η περίφημη φούσκα οδήγησε σε μαζικές απώλειες δισεκατομμυρίων ευρώ. Χρήματα που προορίζονταν για συντάξεις, εξαφανίστηκαν μέσα σε μια νύχτα κερδοσκοπίας και ψεύτικων υποσχέσεων ανάπτυξης
- Το 2006 -2007ήρθε ένα νέο πλήγμα: τα περιβόητα «δομημένα ομόλογα». Με αδιαφανείς διαδικασίες και μεσάζοντες, ασφαλιστικά ταμεία αγόρασαν ομόλογα σε διογκωμένες τιμές, που γρήγορα κατέρρευσαν. Η ζημία ανήλθε σε εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ. Για ακόμη μια φορά, οι εργαζόμενοι είδαν τις εισφορές τους να θυσιάζονται στο βωμό πολιτικών και χρηματοοικονομικών παιχνιδιών.
- Η πιο οδυνηρή στιγμή ήρθε το 2012, με το περίφημο PSI, δηλαδή το «κούρεμα» του ελληνικού χρέους. Τα αποθεματικά των ταμείων μειώθηκαν σχεδόν κατά 50%. Δεκάδες δισ. ευρώ που ανήκαν στους ασφαλισμένους χάθηκαν μέσα σε λίγες ημέρες. Το τραγικότερο; Τα ταμεία δεν είχαν ερωτηθεί ουσιαστικά για τη συμμετοχή τους στο «κούρεμα». Και, φυσικά, ποτέ δεν αποζημιώθηκαν επαρκώς.
Όλα αυτά συνιστούν μέρος της ιστορίας του ελληνικού ασφαλιστικού.
Και όμως, για αυτές τις επιλογές, οι πολιτικές και θεσμικές ευθύνες δεν αποδόθηκαν ποτέ με τρόπο που να αποκαθιστά την εμπιστοσύνη της κοινωνίας.
Η υπόθεση των αναδρομικών: όταν οι δημόσιες διαβεβαιώσεις δεν συνοδεύονται από ευθύνη
Η συζήτηση για τα αναδρομικά των συνταξιούχων αποτελεί ίσως ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα του πώς η εμπιστοσύνη των πολιτών προς το κράτος μπορεί να κλονιστεί.
Την περίοδο που χιλιάδες συνταξιούχοι εξετάζαν το ενδεχόμενο να προσφύγουν στη Δικαιοσύνη για τη διεκδίκηση των αναδρομικών τους, κορυφαίος υπουργός της κυβέρνησης διαβεβαίωνε δημόσια ότι δεν υπήρχε λόγος για μαζικές αγωγές και δικαστικές προσφυγές. Υποστήριζε ότι η Πολιτεία θα έδινε μια «οριζόντια λύση – πακέτο» για όλους τους συνταξιούχους.
Οι δηλώσεις αυτές δημιούργησαν την εύλογη πεποίθηση σε χιλιάδες πολίτες ότι δεν χρειαζόταν να κινηθούν δικαστικά για να διασφαλίσουν τα δικαιώματά τους.
Ωστόσο, η εξέλιξη ήταν διαφορετική από αυτή που είχαν αντιληφθεί πολλοί συνταξιούχοι. Το Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο έκρινε ότι όσοι δεν είχαν καταθέσει αγωγές ή αιτήσεις έως τις 21 Ιουλίου 2020 έχασαν οριστικά το δικαίωμα να διεκδικήσουν τα αντίστοιχα ποσά. Έτσι, χιλιάδες πολίτες που εμπιστεύθηκαν τις δημόσιες διαβεβαιώσεις της Πολιτείας βρέθηκαν τελικά χωρίς δυνατότητα δικαστικής διεκδίκησης.
Το εύλογο ερώτημα είναι πλέον διαφορετικό. Τι σημαίνει τελικά στην πράξη η περίφημη «πολιτική ευθύνη»; Είναι απλώς μια φράση που ακούγεται στον δημόσιο διάλογο ή συνοδεύεται και από πραγματικές συνέπειες;
Δικαιώθηκε κάποιος από όσους εμπιστεύθηκαν τις δημόσιες διαβεβαιώσεις; Αποζημιώθηκε κάποιος για το δικαίωμα που έχασε; Ανέλαβε κάποιος προσωπικά την ευθύνη ή αποκατέστησε τη ζημία που προκλήθηκε;
Η απάντηση, δυστυχώς, είναι γνωστή. Οι πολίτες έχασαν τη δυνατότητα διεκδίκησης, όμως η λεγόμενη «πολιτική ευθύνη» έμεινε, για ακόμη μία φορά, χωρίς ουσιαστικό αντίκρισμα. Και αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο πρόβλημα: όταν η Πολιτεία ζητά από τον πολίτη να την εμπιστευθεί, αλλά η ίδια δεν λογοδοτεί όταν αυτή η εμπιστοσύνη διαψεύδεται.
Το δημογραφικό επιδεινώνει μια ήδη δύσκολη πραγματικότητα
Την ίδια στιγμή, η Ελλάδα αντιμετωπίζει μία από τις σοβαρότερες δημογραφικές κρίσεις στην Ευρώπη.
- Οι γεννήσεις μειώνονται.
- Οι νέοι μεταναστεύουν.
- Ο ενεργός πληθυσμός περιορίζεται.
Το ερώτημα γίνεται αναπόφευκτο: Ποιος θα χρηματοδοτήσει το ασφαλιστικό σύστημα τις επόμενες δεκαετίες;
Η απάντηση δεν μπορεί να είναι μόνο η αύξηση των ορίων ηλικίας ή η μείωση των συντάξεων.
Η ιδιωτική αποταμίευση είναι αναγκαία, αλλά δεν μπορεί να αποτελεί άλλοθι
Η ενίσχυση της επαγγελματικής ασφάλισης και της ιδιωτικής αποταμίευσης αποτελεί μια ρεαλιστική επιλογή για πολλούς πολίτες.
Είναι λογικό κάθε εργαζόμενος να επιδιώκει πρόσθετες πηγές εισοδήματος για τη συνταξιοδότησή του.
Όμως υπάρχει μια κρίσιμη διαφορά.
Άλλο πράγμα είναι η ελεύθερη επιλογή του πολίτη να ενισχύσει το εισόδημά του.
Και άλλο να αισθάνεται ότι υποχρεώνεται να το κάνει επειδή δεν εμπιστεύεται πλέον το δημόσιο σύστημα.
Η ιδιωτική ασφάλιση και η αποταμίευση μπορούν να λειτουργούν συμπληρωματικά.
Δεν μπορούν όμως να υποκαταστήσουν την ευθύνη της Πολιτείας να διασφαλίζει ένα αξιόπιστο και αξιοπρεπές δημόσιο σύστημα κοινωνικής ασφάλισης.
Το πραγματικό πολιτικό ερώτημα
Το ασφαλιστικό δεν είναι μόνο οικονομικό πρόβλημα. Είναι πρωτίστως ζήτημα κοινωνικής δικαιοσύνης. Οι σημερινοί εργαζόμενοι καλούνται να πληρώνουν εισφορές για δεκαετίες, χωρίς να γνωρίζουν με βεβαιότητα τι θα λάβουν στο τέλος του εργασιακού τους βίου.
Ταυτόχρονα, καλούνται να αποταμιεύουν ιδιωτικά.
Να ασφαλίζονται ιδιωτικά.
Να προνοούν μόνοι τους για την τρίτη ηλικία.
Όλα αυτά, ενώ μεγάλο μέρος της σημερινής κατάστασης οφείλεται σε διαχρονικές πολιτικές επιλογές και όχι σε προσωπικές αποφάσεις των πολιτών.
Η κοινωνία δεν ζητά προνόμια. Ζητά συνέπεια.
Οι πολίτες δεν ζητούν προνομιακή μεταχείριση. Δεν ζητούν παροχές χωρίς αντίκρισμα. Ζητούν κάτι πολύ πιο απλό: να μπορούν να πιστεύουν ότι οι εισφορές που καταβάλλουν επί δεκαετίες θα τους εξασφαλίσουν μια αξιοπρεπή ζωή όταν ολοκληρώσουν τον εργασιακό τους κύκλο. Ζητούν να μην αισθάνονται ότι κάθε μεγάλο κοινωνικό πρόβλημα μετατρέπεται τελικά σε προσωπική τους ευθύνη.
Το ίδιο, όμως, ζητά και η νέα γενιά. Οι νέοι άνθρωποι θέλουν να γνωρίζουν ότι αξίζει να εργάζονται, να ασφαλίζονται, να πληρώνουν εισφορές και να επενδύουν το μέλλον τους στην Ελλάδα. Ότι το κοινωνικό συμβόλαιο δεν είναι μια υπόσχεση χωρίς αντίκρισμα, αλλά μια σχέση εμπιστοσύνης ανάμεσα στον πολίτη και την Πολιτεία.
Διότι χωρίς εμπιστοσύνη δεν μπορεί να υπάρξει ούτε ισχυρό ασφαλιστικό σύστημα, ούτε κοινωνική συνοχή, ούτε δημογραφική ανάκαμψη. Όταν ο πολίτης αμφιβάλλει αν θα ανταμειφθεί για όσα προσφέρει, η ανασφάλεια γίνεται κανόνας και η απογοήτευση περνά από γενιά σε γενιά.
Η προσωπική ευθύνη είναι αναγκαία και πολύτιμη. Δεν μπορεί όμως να υποκαταστήσει τη συλλογική ευθύνη της Πολιτείας. Μια σύγχρονη δημοκρατία δεν κρίνεται μόνο από τους ρυθμούς ανάπτυξης ή τους δημοσιονομικούς δείκτες. Κρίνεται από το αν μπορεί να εμπνέει εμπιστοσύνη στους πολίτες της και ιδιαίτερα στη νέα γενιά, ότι ο κόπος μιας ζωής δεν θα καταλήξει σε μια διαρκή αβεβαιότητα, αλλά σε μια αξιοπρεπή και ασφαλή τρίτη ηλικία.
Θέμης Μπάκας
Πολιτευτής N.Αχαΐας
Ακολουθήστε μας στις προτιμώμενες πηγές της Google:
