Ζούμε σε μια εποχή πολλαπλών κρίσεων.
Η κλιματική απορρύθμιση, η διεύρυνση των ανισοτήτων και η άνοδος του πολιτικού εξτρεμισμού συνθέτουν ένα αβέβαιο τοπίο για το μέλλον. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η πρόσφατη έκθεση του World Inequality Lab, που παρουσιάστηκε στο Παγκόσμιο Συνέδριο για την Ανισότητα στο Παρίσι, επιχειρεί κάτι περισσότερο από μια καταγραφή δεδομένων. Προσπαθεί να ξαναθέσει το ερώτημα του τι σημαίνει πρόοδος σε έναν πλανήτη με όρια.
Το συνέδριο συγκέντρωσε εκατοντάδες ερευνητές και μερικές από τις πιο επιδραστικές φωνές της σύγχρονης οικονομικής σκέψης, από τον Τομά Πικετί έως τη Μαριάνα Ματσουκάτο και τον Γκαμπριέλ Ζουκμάν. Όμως το ενδιαφέρον δεν βρίσκεται μόνο στο ποιοι μίλησαν, αλλά στο κοινό νήμα που διέτρεχε τις παρεμβάσεις τους, ότι οι μεγάλες κρίσεις της εποχής δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν αποσπασματικά.
Υπάρχουν στιγμές στην ιστορία όπου οι αριθμοί παύουν να είναι απλές μετρήσεις και μετατρέπονται σε αφηγήσεις για το μέλλον. Η νέα έκθεση του World Inequality Lab, που παρουσιάστηκε στο Παγκόσμιο Συνέδριο για την Ανισότητα στο Παρίσι, ανήκει σε αυτή την κατηγορία. Δεν πρόκειται απλώς για μια τεχνική μελέτη οικονομικών δεικτών. Είναι μια απόπειρα να απαντηθεί ένα από τα πιο κρίσιμα ερωτήματα της εποχής μας, μπορεί η ανθρωπότητα να αποφύγει ταυτόχρονα την κλιματική κατάρρευση, την εκρηκτική ανισότητα και την πολιτική αποσταθεροποίηση;
Οι συντάκτες της έκθεσης, ανάμεσά τους μερικοί από τους σημαντικότερους οικονομολόγους και κοινωνικούς επιστήμονες της εποχής, δεν περιορίζονται στη διαπίστωση των προβλημάτων. Επιχειρούν κάτι πιο τολμηρό, να περιγράψουν έναν εναλλακτικό ορίζοντα για τον 21ο αιώνα. Έναν κόσμο όπου η ευημερία δεν μετριέται αποκλειστικά από την αύξηση του ΑΕΠ, αλλά από την ισότιμη πρόσβαση στους πόρους, τη γνώση, την υγεία και τον χρόνο.
Η εικόνα που προκύπτει από την ανάλυση είναι ιδιαίτερα ανησυχητική. Η παγκόσμια οικονομία παράγει περισσότερο πλούτο από ποτέ, όμως η κατανομή του παραμένει εξαιρετικά άνιση. Το πλουσιότερο 10% του πληθυσμού κατέχει περίπου τα τρία τέταρτα του παγκόσμιου πλούτου, ενώ το φτωχότερο μισό της ανθρωπότητας διαθέτει μόλις ένα ελάχιστο ποσοστό. Η ίδια ανισότητα αποτυπώνεται και στο περιβάλλον, οι υψηλότερες εισοδηματικές ομάδες ευθύνονται δυσανάλογα για τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, ενώ οι φτωχότεροι πληθυσμοί υφίστανται συχνότερα τις συνέπειες της κλιματικής κρίσης.
Αυτό που έχει ιδιαίτερο βάρος εδώ είναι ότι αρνείται η ανάλυση να δει την κοινωνική δικαιοσύνη και την οικολογική μετάβαση ως ανταγωνιστικούς στόχους. Αντιθέτως, υποστηρίζει ότι η μία προϋποθέτει την άλλη. Η αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής δεν μπορεί να επιτευχθεί χωρίς μείωση των ανισοτήτων, όπως και η μείωση των ανισοτήτων δεν μπορεί να διαρκέσει σε έναν πλανήτη που υπερθερμαίνεται.
Πρόκειται για μια πρόταση που ξεφεύγει από τα συνηθισμένα όρια του οικονομικού ρεαλισμού. Μέχρι το τέλος του αιώνα, θα μπορούσε να επιτευχθεί μια παγκόσμια σύγκλιση των εισοδημάτων σε επίπεδα αξιοπρεπούς διαβίωσης, ενώ παράλληλα η υπερθέρμανση του πλανήτη θα περιοριζόταν περίπου στους 1,8 βαθμούς Κελσίου. Για να συμβεί αυτό απαιτούνται βαθιές μεταρρυθμίσεις, προοδευτική φορολόγηση του μεγάλου πλούτου, ενίσχυση των δημόσιων επενδύσεων στην εκπαίδευση και την υγεία, διεθνείς μηχανισμοί χρηματοδότησης της πράσινης μετάβασης και μια σταδιακή μετατόπιση από την κουλτούρα της αδιάκοπης κατανάλωσης προς μια λογική επάρκειας.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η ιδέα ότι η πρόοδος δεν πρέπει να ταυτίζεται με τη διαρκή αύξηση της υλικής κατανάλωσης. Έχουμε συνηθίσει να μετράμε την επιτυχία με λάθος δείκτες, με περισσότερα αγαθά, περισσότερες ώρες εργασίας και περισσότερη παραγωγή, η έκθεση επαναφέρει μια παλαιότερη αλλά σχεδόν λησμονημένη ερώτηση, τι συνιστά πραγματικά μια καλή ζωή; Ο ελεύθερος χρόνος, οι ανθρώπινες σχέσεις, η υγεία, η συμμετοχή στην κοινότητα και η πρόσβαση στη γνώση προβάλλουν ως εξίσου σημαντικά στοιχεία της ευημερίας.
Δεν είναι δύσκολο να δει κανείς γιατί αυτή η πρόταση προκαλεί αντιδράσεις. Οι επικριτές της τη θεωρούν υπερβολικά αισιόδοξη ή πολιτικά ανέφικτη. Ωστόσο, η αξία της ίσως δεν βρίσκεται μόνο στην πιθανότητα άμεσης εφαρμογής της. Βρίσκεται και στην υπενθύμιση ότι η ιστορία δεν είναι προδιαγεγραμμένη. Σε έναν δημόσιο λόγο που συχνά εγκλωβίζεται στην κρίση, επαναφέρει κάτι σχεδόν ξεχασμένο, την ιδέα της επιλογής.
Στην πραγματικότητα, το ζήτημα δεν είναι τεχνικό αλλά βαθιά πολιτισμικό. Υποστηρίζει ότι η ανθρωπότητα διαθέτει ήδη τη γνώση, τους πόρους και την τεχνολογία για να οικοδομήσει έναν δικαιότερο και βιώσιμο κόσμο. Το πραγματικό έλλειμμα δεν είναι τεχνικό. Είναι έλλειμμα πολιτικής βούλησης και κοινωνικού οράματος. Και ίσως, σε μια εποχή γενικευμένης αβεβαιότητας, αυτό να είναι το πιο ριζοσπαστικό συμπέρασμα από όλα.
Πίσω από τους αριθμούς και τα διαγράμματα της έκθεσης διακρίνεται μια βαθύτερη φιλοσοφική πρόταση για το μέλλον των σύγχρονων κοινωνιών. Το αποκαλούμενο «Σχέδιο για ισότητα και ευημερία εντός των πλανητικών ορίων» αποτελεί το αποτέλεσμα της συνεργασίας 45 συγγραφέων και βασίζεται σε δεδομένα που συγκέντρωσαν περισσότεροι από 200 ερευνητές από κάθε γωνιά του κόσμου. Ωστόσο, η πραγματική του πρωτοτυπία δεν βρίσκεται στον όγκο της επιστημονικής τεκμηρίωσης, αλλά στην έννοια που το διαπερνά, την επάρκεια.
Σε μια εποχή όπου η οικονομική ανάπτυξη ταυτίζεται σχεδόν αυτονόητα με τη διαρκή αύξηση της κατανάλωσης, οι συντάκτες της έκθεσης προτείνουν μια διαφορετική ανάγνωση της ευημερίας. Υποστηρίζουν ότι οι άνθρωποι μπορούν να ζουν καλύτερα χωρίς να καταναλώνουν ολοένα περισσότερα αγαθά και χωρίς να εξαντλούν τους φυσικούς πόρους από τους οποίους εξαρτάται η ίδια η ζωή. Η ποιότητα της ύπαρξης, υπονοούν, δεν μετριέται αποκλειστικά από το πλήθος των αντικειμένων που κατέχει κανείς, αλλά από τον χρόνο, την υγεία, τη γνώση και τις σχέσεις που μπορεί να καλλιεργεί.
Για να γίνει αυτή η προοπτική πραγματικότητα, η έκθεση προτείνει τρεις ριζοσπαστικές αλλά αλληλένδετες κατευθύνσεις.
Η πρώτη αφορά τη δραστική μείωση του χρόνου εργασίας, από περίπου 2.100 ώρες ετησίως σε 1.000. Πρόκειται για μια πρόταση που δεν αποσκοπεί μόνο στην εξοικονόμηση ενέργειας και πόρων, αλλά και στην ανακατανομή του πολυτιμότερου αγαθού, του χρόνου. Χρόνου για δημιουργία, συμμετοχή στην κοινότητα, φροντίδα και προσωπική ανάπτυξη.
Η δεύτερη αφορά τη σταδιακή απομάκρυνση από την υπερκατανάλωση κόκκινου κρέατος, η οποία συνδέεται άμεσα με την αποψίλωση δασών και την επιβάρυνση των οικοσυστημάτων. Και η τρίτη προτείνει μια μετατόπιση των επενδύσεων προς τομείς χαμηλής ενεργειακής έντασης αλλά υψηλής κοινωνικής αξίας, όπως η εκπαίδευση και η υγεία. Αντί για μια οικονομία που παράγει αδιάκοπα περισσότερα πράγματα, οι συντάκτες οραματίζονται μια οικονομία που επενδύει περισσότερο στους ανθρώπους.
Ίσως τελικά η πιο τολμηρή ιδέα της έκθεσης να είναι ότι η αφθονία δεν βρίσκεται στην υπερβολή, αλλά στο μέτρο. Ότι μια κοινωνία μπορεί να γίνει πλουσιότερη όχι επειδή καταναλώνει περισσότερα, αλλά επειδή μαθαίνει να ζει καλύτερα με όσα πραγματικά χρειάζεται. Τελικά, η επάρκεια δεν είναι περιορισμός αλλά υπόσχεση μιας πιο ανθρώπινης ζωής, όπου ο χρόνος, οι σχέσεις και η φροντίδα γίνονται το αληθινό μέτρο της ευημερίας μας.
Ελισσαίος Βγενόπουλος
σκηνοθετης – ΠΑΤΡΑ
Ακολουθήστε μας στις προτιμώμενες πηγές της Google:
