Η Ελλάδα του 21ου αιώνα δεν θα κριθεί μόνο από την ανάπτυξη ή τη δημοσιονομική σταθερότητα. Θα κριθεί από το αν θα μπορέσει να μετατρέψει τη δημογραφική πρόκληση της γήρανσης σε ευκαιρία κοινωνικής καινοτομίας.
Η silver economy, η τεχνολογία της μακροβιότητας, ο μακροπρόθεσμος σχεδιασμός και η διαγενεακή αλληλεγγύη δεν αποτελούν ξεχωριστές πολιτικές. Συνιστούν τους πυλώνες ενός νέου οράματος για την Ελλάδα των επόμενων δεκαετιών Γρηγόρης Δημητριάδης 30 ΙΟΥΛΙΟΥ 2026, 10:27 «Το 1966 είχαμε στη χώρα μας 135.000 γεννήσεις και λιγότερους από 60.000 θανάτους – ο πληθυσμός ακόμα κάλπαζε» γράφει, αναπολώντας το παρελθόν, ο Χρήστος Χωμενίδης στο τελευταίο του βιβλίο «Δεκατρία».
Σήμερα; Το 2024 στην Ελλάδα καταγράφηκαν 68.467 γεννήσεις και 126.916 θάνατοι! Με άλλα λόγια, οι θάνατοι ήταν σχεδόν διπλάσιοι από τις γεννήσεις, γεγονός που οδήγησε σε μια φυσική μείωση του πληθυσμού κατά περίπου 58.000 άτομα μέσα σε έναν μόνο χρόνο. Παράλληλα, τα άτομα ηλικίας άνω των 65 ετών αντιστοιχούν πλέον σχεδόν στο ένα τέταρτο του συνολικού πληθυσμού. Ας μην κλείνουμε τα μάτια σε μια σκληρή πραγματικότητα.
Η Ελλάδα βρίσκεται σήμερα αντιμέτωπη με μία από τις βαθύτερες μεταβολές της ιστορίας της. Η γήρανση του πληθυσμού, η μείωση των γεννήσεων, η αύξηση του προσδόκιμου ζωής, η τεχνολογική επανάσταση και η άνοδος της Tεχνητής Nοημοσύνης συνθέτουν ένα εντελώς νέο περιβάλλον. Και, ναι, το δημογραφικό πρόβλημα είναι μια απειλή για το ασφαλιστικό σύστημα, για την αγορά εργασίας ή για τη βιωσιμότητα των δημόσιων οικονομικών. Ωστόσο, μια τέτοια προσέγγιση είναι περιορισμένη.
Η γήρανση δεν είναι απλώς πρόβλημα· είναι μια νέα ιστορική συνθήκη που απαιτεί διαφορετικό τρόπο σκέψης για την οικονομία, την κοινωνία και τη δημοκρατία. Μια κρίση μπορεί πάντα να μετατραπεί σε ευκαιρία. Σε αυτό το πλαίσιο αποκτά ιδιαίτερη σημασία η έννοια της silver economy, της οικονομίας της μακροβιότητας.
Πώς ορίζεται στην Ευρωπαϊκή Ενωση η silver economy;
Ως το σύνολο της οικονομικής δραστηριότητας που εξυπηρετεί τις ανάγκες των ατόμων ηλικίας 50 ετών και άνω. Ορίζεται επίσης ως αντίδοτο στο δημογραφικό άγχος: Αποτελεί μια έννοια που κεντρίζει το ενδιαφέρον πολιτικών και οικονομικών φορέων, καθώς η υπόσχεσή της για ανάπτυξη και νέες θέσεις εργασίας λειτουργεί ως ισχυρή απάντηση στο άγχος για τους επιδεινούμενους δημογραφικούς δείκτες. Επιπλέον, έχουμε όχι τον παροπλισμό αλλά την οικονομική αξιοποίηση της μεγαλύτερης ηλικίας στην εργασία: τριπλή οικονομική ωφέλεια, τη μείωση των ελλείψεων σε δεξιότητες και του πληθωρισμού μισθών, την ενίσχυση της αγοραστικής δύναμης και τον περιορισμό του κόστους υγείας. Η διατήρηση των μεγαλύτερων σε ηλικία ατόμων στο εργατικό δυναμικό πέρα από την ηλικία συνταξιοδότησης ενισχύει την προσωπική τους ευεξία (well being).
Η ανάπτυξη της silver economy συνδέεται άμεσα με μια άλλη μεγάλη έννοια του 21ου αιώνα: τη μακροβιότητα. Για πρώτη φορά στην ανθρώπινη ιστορία, μεγάλα τμήματα του πληθυσμού ζουν δεκαετίες περισσότερο από ό,τι ζούσαν οι προηγούμενες γενιές. Αυτό είναι συνάρτηση των αλμάτων της επιστήμης, της ιατρικής και της οικονομικής ανάπτυξης. Η τάση είναι μη αντιστρεπτή.
Συνεπώς, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι πώς θα αποτρέψουμε τη γήρανση, αλλά πώς θα οργανώσουμε μια κοινωνία στην οποία οι άνθρωποι θα ζουν περισσότερα χρόνια, παραμένοντας ταυτόχρονα υγιείς, ενεργοί και δημιουργικοί. Σε αυτή τη συζήτηση αναδεικνύεται η λεγόμενη αλγοριθμική τεχνοεπιστήμη της μακροβιότητας. Πρόκειται για τη σύγκλιση της Τεχνητής Νοημοσύνης, της βιοπληροφορικής, της γονιδιωματικής, των μεγάλων δεδομένων και της βιοϊατρικής έρευνας.
Η έρευνα πλέον δεν περιορίζεται στη θεραπεία των ασθενειών αλλά προσπαθεί να κατανοήσει τους ίδιους τους βιολογικούς μηχανισμούς της γήρανσης. Βιολογικοί δείκτες, βιολογικά «ρολόγια», προηγμένοι αλγόριθμοι και εξατομικευμένες θεραπείες φιλοδοξούν να αυξήσουν όχι μόνο το προσδόκιμο ζωής, αλλά κυρίως το προσδόκιμο υγιούς ζωής, δηλαδή τα χρόνια κατά τα οποία ένας άνθρωπος μπορεί να ζει με αυτονομία, ενεργητικότητα και καλή ποιότητα ζωής. Ο κύκλος της ζωής αλλάζει.
Για πολλές δεκαετίες επικρατούσε το γραμμικό μοντέλο «εκπαίδευση – εργασία – συνταξιοδότηση».
Οι άνθρωποι σπούδαζαν μέχρι τα είκοσι ή τα είκοσι πέντε, εργάζονταν μέχρι τα εξήντα πέντε και στη συνέχεια αποσύρονταν από την ενεργό ζωή. Το μοντέλο αυτό γίνεται πλέον ολοένα και λιγότερο λειτουργικό.
Οι οικονομίες της γνώσης απαιτούν συνεχή ανανέωση δεξιοτήτων, ενώ η αυξημένη μακροβιότητα δημιουργεί μεγαλύτερα χρονικά περιθώρια για πολλαπλές επαγγελματικές και προσωπικές διαδρομές.
Το νέο μοντέλο είναι κυκλικό και πολυδιάστατο. Ενας άνθρωπος μπορεί να σπουδάσει στα είκοσι, να επανεκπαιδευτεί στα σαράντα, να αλλάξει επάγγελμα στα πενήντα, να αναπτύξει επιχειρηματική δραστηριότητα μετά τα εξήντα και να συνεχίσει να συμμετέχει ενεργά στην κοινωνία για δεκαετίες.
Η διά βίου μάθηση παύει να αποτελεί προαιρετική δραστηριότητα και μετατρέπεται σε βασικό θεσμό μιας κοινωνίας μακροβιότητας. Σε αυτό το νέο τοπίο, η Tεχνητή Nοημοσύνη αναμένεται να διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο.
Στον χώρο της Υγείας μπορεί να συμβάλει στην έγκαιρη διάγνωση νοσημάτων, στην παρακολούθηση χρόνιων ασθενειών και στην παροχή εξατομικευμένων υπηρεσιών φροντίδας. Στον τομέα της καθημερινής ζωής μπορεί να υποστηρίξει την αυτόνομη διαβίωση μέσω έξυπνων κατοικιών, ψηφιακών βοηθών και συστημάτων τηλεϊατρικής. Στην οικονομία μπορεί να αντισταθμίσει μέρος των συνεπειών της μείωσης του εργατικού δυναμικού, αυξάνοντας την παραγωγικότητα. Κυρίως όμως μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο μεταφοράς γνώσης, επιτρέποντας στις μεγαλύτερες γενιές να παραμένουν ενεργές και χρήσιμες για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα.
Για την Ελλάδα, η silver economy δεν πρέπει να αντιμετωπιστεί ως περιφερειακή κοινωνική πολιτική, με αποσπασματικά μέτρα αλλά ως εθνική αναπτυξιακή στρατηγική. Ως γενικός γραμματέας της κυβέρνησης, διαβλέποντας αυτές τις αλλαγές, προχώρησα στην ίδρυση της Ειδικής Γραμματείας Μακροπρόθεσμου Σχεδιασμού. Η αποστολή της είναι η εφαρμογή μεθόδων προοπτικής διερεύνησης (foresight), ώστε να εντοπίζονται έγκαιρα μελλοντικές προκλήσεις, κίνδυνοι και ευκαιρίες για τη χώρα. Παράλληλα, υποστηρίζει τον μακροπρόθεσμο σχεδιασμό της ελληνικής πολιτείας με στόχο την ενίσχυση της ανθεκτικότητας και της στρατηγικής αυτονομίας της χώρας. Η σημασία αυτής της προσέγγισης είναι ιδιαίτερα μεγάλη για τη silver economy. Η γήρανση δεν είναι μια μελλοντική υπόθεση αλλά μια εξελισσόμενη πραγματικότητα. Οι αποφάσεις που λαμβάνονται σήμερα θα καθορίσουν τις συνθήκες ζωής των πολιτών το 2040 και το 2050.
Συνεπώς, η σύνδεση της δημογραφικής πολιτικής με τον μακροπρόθεσμο σχεδιασμό αποτελεί βασική προϋπόθεση επιτυχίας. Ας δούμε μερικές τάσεις που αφορούν στη χώρα μας και προδικάζουν επαναστατικές ανατροπές στο άμεσο μέλλον.
Το 2023, η αγοραστική δύναμη των ατόμων ηλικίας 60 ετών και άνω στην Ελλάδα εκτιμήθηκε στα 20 δισεκατομμύρια ευρώ (αποτελώντας το 10% του συνολικού ελληνικού ΑΕΠ). Έως το 2050, το νούμερο αυτό αναμένεται να αγγίξει τα 33 δισεκατομμύρια ευρώ (13% του συνολικού ΑΕΠ της χώρας).
Η αγορά του telecare και telehealth στην Ελλάδα προβλέπεται να αναπτυχθεί από τα 20 εκατομμύρια ευρώ το 2023 στα 50 εκατομμύρια ευρώ το 2050 (αύξηση 150%). Στην Ελλάδα, προβλέπεται ότι τα άτομα ηλικίας 65 ετών και άνω θα αποτελούν το 24% όλων των ταξιδιών το 2023, με το ποσοστό αυτό να αναμένεται να αυξηθεί στο 30% το 2050.
Δαπάνες Υγείας στην Ελλάδα: Το 2023, το 57% των δαπανών υγείας στην Ελλάδα προκλήθηκε από άτομα ηλικίας 65 ετών και άνω, ποσοστό που αναμένεται να επεκταθεί στο 70% το 2050. Από την 1η Ιανουαρίου 2024 καταργήθηκε η οριζόντια ποινή παρακράτησης του 30% επί της σύνταξης για όσους εργάζονται.
Πλέον, οι συνταξιούχοι λαμβάνουν κανονικά το 100% της σύνταξής τους, καταβάλλοντας απλώς έναν πόρο υπέρ e-ΕΦΚΑ που αντιστοιχεί στο 10% επί των αποδοχών της κύριας απασχόλησής τους. Ηδη στη χώρα μας απασχολούνται ενεργά πάνω από 300.000 συνταξιούχοι. Εδώ όμως εμφανίζεται ένα κρίσιμο πολιτικό ζήτημα. Ολες αυτές οι πολιτικές απαιτούν χρονικό ορίζοντα δεκαετιών, ενώ τα δημοκρατικά πολιτικά συστήματα λειτουργούν συνήθως με βάση τον τετραετή εκλογικό κύκλο.
Οι κυβερνήσεις έχουν κίνητρο να επενδύουν σε πολιτικές που παράγουν άμεσα αποτελέσματα και όχι σε παρεμβάσεις που θα αποδώσουν σε δεκαπέντε ή είκοσι χρόνια. Πρόκειται για μια δομική αντίφαση μεταξύ του δημογραφικού χρόνου και του πολιτικού χρόνου, που καθίσταται περίπλοκη καθώς προσκρούει σε μικροκομματικές προτεραιότητες του πολιτικού μας συστήματος και στην τυραννία του βραχυπρόθεσμου… Νομίζω πως είναι καιρός να συμφωνηθεί μια εθνική στρατηγική για την ενεργό γήρανση. Θα μπορούσε να στηριχθεί σε τέσσερις βασικούς άξονες.
Πρώτον, στην επένδυση στην προληπτική ιατρική και στην υγιή γήρανση.
Δεύτερον, στην ανάπτυξη ευέλικτων μορφών απασχόλησης και δεύτερης καριέρας για μεγαλύτερες ηλικίες.
Τρίτον, στη διά βίου μάθηση και στην επανακατάρτιση. Τέταρτον, στην ενίσχυση της επιχειρηματικότητας και της καινοτομίας που απευθύνεται στις ανάγκες ενός γηράσκοντος πληθυσμού. Στην πραγματικότητα, η συζήτηση για τη μακροβιότητα και τη silver economy οδηγεί αναπόφευκτα σε ένα βαθύτερο ερώτημα: ποιο πρέπει να είναι το κοινωνικό συμβόλαιο μιας κοινωνίας που γερνά;
Κατά τον 20ό αιώνα το κοινωνικό συμβόλαιο βασιζόταν στη σιωπηρή συμφωνία ότι οι νεότερες γενιές θα χρηματοδοτούν μέσω της εργασίας τους τα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης, ενώ το κράτος θα εξασφαλίζει αξιοπρεπή γηρατειά στους πολίτες. Σήμερα αυτή η συμφωνία καταρρέει.
Οι νέες γενιές είναι αριθμητικά μικρότερες, οι ανάγκες φροντίδας αυξάνονται και οι οικονομικές πιέσεις πολλαπλασιάζονται. Σύμφωνα με πρόσφατη έκθεση των Ηνωμένων Εθνών, το 2050 η Ελλάδα θα βρίσκεται στην τέταρτη θέση στον κόσμο με τη μεγαλύτερη συρρίκνωση του πληθυσμού σε παραγωγική ηλικία.
Επιπλέον, σύμφωνα με τα στοιχεία του ΟΟΣΑ (2018), η Ελλάδα θα υποστεί τη μεγαλύτερη μείωση του συνολικού δείκτη παραγωγικότητάς της (στο σύνολο των χωρών της ΕΕ), λόγω των επιπτώσεων της γήρανσης του πληθυσμού της. Ο ΟΟΣΑ επισημαίνει ότι το εργατικό δυναμικό της Ελλάδας –τα άτομα ηλικίας 15 έως 64 ετών– προβλέπεται να μειωθεί έως το 2060 κατά 35% και πλέον, ενώ αντίστοιχα στον ΟΟΣΑ θα μειωθεί κατά 10%. (Τα στοιχεία από τη μελέτη της Ειδικής Γραμματείας Μακροπρόθεσμου Σχεδιασμού για τις Δημογραφικές Ανισορροπίες). Η απάντηση δεν μπορεί να είναι η σύγκρουση των γενεών. Αντίθετα, απαιτείται ένα νέο μοντέλο διαγενεακής αλληλεγγύης. Οι νέοι δεν πρέπει να βλέπουν τους ηλικιωμένους ως βάρος, ούτε οι ηλικιωμένοι τους νέους ως απλή πηγή χρηματοδότησης του συστήματος. Χρειάζεται μια νέα συμφωνία αμοιβαίων υποχρεώσεων και δικαιωμάτων. Οι μεγαλύτερες γενιές μεταφέρουν γνώση, πείρα και κοινωνικό κεφάλαιο.
Οι νεότερες γενιές εξασφαλίζουν τη συνέχεια της οικονομίας και των θεσμών. Το κράτος επενδύει ταυτόχρονα στα παιδιά, στους εργαζόμενους και στους ηλικιωμένους. Αυτή η διαγενεακή αλληλεγγύη μπορεί να αποτελέσει τη βάση ενός νέου ελληνικού κοινωνικού συμβολαίου. Και ίσως, ακόμη περισσότερο, τη βάση ενός νέου πατριωτισμού. Οχι ενός πατριωτισμού που περιορίζεται στην υπεράσπιση των συνόρων ή στην οικονομική ανάπτυξη, αλλά ενός πατριωτισμού που μετριέται από την ικανότητα μιας κοινωνίας να διατηρεί τη συνοχή και τη συνέχεια της μέσα στον χρόνο.
Η Ελλάδα του 21ου αιώνα δεν θα κριθεί μόνο από την ανάπτυξη ή τη δημοσιονομική σταθερότητα. Θα κριθεί από το αν θα μπορέσει να μετατρέψει τη δημογραφική πρόκληση της γήρανσης σε ευκαιρία κοινωνικής καινοτομίας. Η silver economy, η τεχνολογία της μακροβιότητας, ο μακροπρόθεσμος σχεδιασμός και η διαγενεακή αλληλεγγύη δεν αποτελούν ξεχωριστές πολιτικές.
Συνιστούν τους πυλώνες ενός νέου οράματος για την Ελλάδα των επόμενων δεκαετιών. Πόσο δίκιο είχε ο πρώην ΓΓ του ΟΗΕ, Κόφι Αναν, όταν έλεγε πως «μια κοινωνία που δεν εκτιμά τους ηλικιωμένους της, αρνείται τις ρίζες της και θέτει σε κίνδυνο το μέλλον της»! Πόσο επίκαιρο για την πατρίδα μας!
Γρηγόρης Δημητριάδης
δικηγόρος, πρώην Γενικός Γραμματέας του Πρωθυπουργού
Ακολουθήστε μας στις προτιμώμενες πηγές της Google:
