Τα τελευταία 28 χρόνια η αυτοδιοίκηση βρίσκεται σε μια διαρκή διαδικασία μεταρρυθμίσεων. Ο προηγούμενος Κώδικας Δήμων και Κοινοτήτων θεσπίστηκε με τον νόμο 3463/2006, χωρίς όμως να επιλύσει τις αδυναμίες που είχαν αναδειχθεί ήδη από την εφαρμογή του «Καποδίστρια» (Ν.2539/1997). Η πολιτεία επανήλθε με τον «Καλλικράτη» (Ν.3852/2010), τον «Κλεισθένη» (Ν.4555/2018), καθώς και με μεταγενέστερες νομοθετικές παρεμβάσεις, όπως οι νόμοι 4804/2021 και 5043/2023.
Παρά τις συνεχείς αυτές αλλαγές, τα προβλήματα εξακολουθούν να ταλαιπωρούν τους δήμους και τις τοπικές κοινωνίες. Είναι δεδομένο ότι κάθε μεταρρύθμιση που επιχειρείται κινείται προς μια θετική κατεύθυνση μέσα από ενσωματώσεις, καταργήσεις και βελτιώσεις διατάξεων. Ωστόσο, οι παρεμβάσεις αυτές δεν έχουν καταφέρει να αντιμετωπίσουν τα σύνθετα προβλήματα της αυτοδιοίκησης, κυρίως επειδή η συζήτηση περιορίζεται σχεδόν πάντα στο εκλογικό σύστημα.
Η συνένωση των κοινοτήτων σε δήμους το 1997 και η περαιτέρω συγχώνευσή τους το 2010 συνοδεύτηκαν από μεταφορά αρμοδιοτήτων από το κεντρικό κράτος προς τον πρώτο βαθμό αυτοδιοίκησης, χωρίς όμως να εξασφαλιστούν οι αναγκαίοι οικονομικοί πόροι. Οι δήμοι καλούνται σήμερα να αντιμετωπίσουν χρόνια προβλήματα των πρώην κοινοτήτων, ζητήματα εφαρμογής σχεδίων πόλης, τη λειτουργία κοινωνικών δομών, αλλά και ένα πλήθος αρμοδιοτήτων που μεταφέρθηκαν από το κράτος.
Παρά το γεγονός ότι οι Κεντρικοί Αυτοτελείς Πόροι έχουν αυξηθεί από περίπου 1,8 δισεκατομμύρια ευρώ σε σχεδόν 2,9 δισεκατομμύρια ετησίως, οι ανάγκες έχουν επίσης πολλαπλασιαστεί. Η ενεργειακή κρίση, η κλιματική αλλαγή και οι αυξημένες λειτουργικές απαιτήσεις αναγκάζουν τους δήμους να διαθέτουν σημαντικά ποσά από ίδιους πόρους για την κάλυψη βασικών αναγκών.
Παράλληλα, δεν πρέπει να αγνοείται το γεγονός ότι τα ευρωπαϊκά χρηματοδοτικά προγράμματα δεν θα υπάρχουν για πάντα. Σήμερα, πέρα από τα αναπτυξιακά έργα του ΕΣΠΑ, από ευρωπαϊκούς πόρους στηρίζονται και πολλές κοινωνικές δομές. Όταν οι χρηματοδοτήσεις αυτές ολοκληρωθούν, οι δήμοι θα κληθούν να καλύψουν το κόστος συντήρησης, λειτουργίας και επέκτασης υποδομών και υπηρεσιών, γεγονός που ενδέχεται να οδηγήσει σε πρόσθετες οικονομικές επιβαρύνσεις για τους δημότες.
Στον νέο Κώδικα ΟΤΑ προβλέπονται σημαντικές αλλαγές, όπως η δυνατότητα δεύτερης επιλογής υποψηφίου δημάρχου και η επιστολική ή ηλεκτρονική ψήφος. Πρόκειται για θετικές πρωτοβουλίες, υπό την προϋπόθεση ότι θα συνοδεύονται από ισχυρές ασφαλιστικές δικλείδες που θα διασφαλίζουν το αδιάβλητο της εκλογικής διαδικασίας.
Ιδιαίτερο προβληματισμό προκαλεί η πρόταση για κατάργηση των δημοτικών ενοτήτων και η εκλογή των δημοτικών συμβούλων από ενιαία εκλογική περιφέρεια σε ολόκληρο τον δήμο. Σήμερα, οι δημοτικές ενότητες εξασφαλίζουν τη γεωγραφική εκπροσώπηση των τοπικών κοινωνιών στο δημοτικό συμβούλιο. Για τον λόγο αυτό δεν θα πρέπει να καταργηθούν. Αντίθετα, οι δημοτικοί σύμβουλοι θα πρέπει να εκλέγονται από τους ψηφοφόρους μόνο των αντίστοιχων δημοτικών ενοτήτων, ώστε να διατηρείται η άμεση σύνδεσή τους με τις περιοχές που εκπροσωπούν.
Η ανάγκη αυτή είναι ακόμη μεγαλύτερη σε δήμους με πληθυσμό άνω των 100.000 κατοίκων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο Δήμος Πατρέων, όπου επιμέρους δημοτικές ενότητες διαθέτουν πληθυσμό αντίστοιχο με αυτόν ενός μικρού δήμου της χώρας. Οι ανάγκες και οι προτεραιότητες κάθε περιοχής είναι διαφορετικές και ο νέος Κώδικας οφείλει να λαμβάνει υπόψη αυτές τις ιδιαιτερότητες.
Ανάλογη λογική θα μπορούσε να εφαρμοστεί και στην Περιφερειακή Αυτοδιοίκηση, με την εκλογή περιφερειακών συμβούλων ανά δήμο εντός των αντίστοιχων γεωγραφικών ενοτήτων , ώστε να εξασφαλίζεται δίκαιη και ισόρροπη εκπροσώπηση.
Ο δημοτικός σύμβουλος πρέπει να παραμένει κοντά στην περιοχή του και στα προβλήματά της. Η αυτοδιοίκηση δεν πρέπει να απομακρύνεται από τον πολίτη ούτε να μετατρέπεται σε εφαλτήριο πολιτικών φιλοδοξιών. Αντίθετα, χρειάζεται να ενισχυθεί η τοπική εκπροσώπηση και η ουσιαστική συμμετοχή των πολιτών.
Επιπλέον, η εκλογή αιρετών σε μικρότερες γεωγραφικές ενότητες μπορεί να συμβάλει σημαντικά και στον περιορισμό των εκλογικών δαπανών. Το παράδειγμα του διαχωρισμού της Β’ Αθηνών και της υπόλοιπης Αττικής σε περισσότερες εκλογικές περιφέρειες δείχνει ότι η γεωγραφική εγγύτητα μεταξύ εκλογέων και εκπροσώπων μπορεί να λειτουργήσει προς όφελος της δημοκρατικής συμμετοχής και της αποτελεσματικότερης εκπροσώπησης.
Τα όσα αναφέρονται στην κατάργηση των δημοτικών ενοτήτων ενδεχομένως, προβλέπονται για την ενσωμάτωση των μικρών τοπικών κοινωνιών σε δήμους με πληθυσμό έως και 30.000 κατοίκους.
Ο νέος Κώδικας ΟΤΑ αποτελεί μια σημαντική ευκαιρία για τον εκσυγχρονισμό της αυτοδιοίκησης. Για να πετύχει, όμως, δεν αρκεί να αλλάξει τον τρόπο εκλογής των αιρετών. Πρέπει να δώσει ουσιαστικές απαντήσεις στο ζήτημα των πόρων, των αρμοδιοτήτων και της εκπροσώπησης των τοπικών κοινωνιών, ώστε η αυτοδιοίκηση να μπορέσει να ανταποκριθεί στις σύγχρονες προκλήσεις και στις πραγματικές ανάγκες των πολιτών.
Θεόδωρος Ξυλιάς
Δημοτικός Σύμβουλος Πατρέων με την παράταξη «Πάτρα Ενωμένη – Κώστας Σβόλης»
Ακολουθήστε μας στις προτιμώμενες πηγές της Google:
