«Οι ισχυροί πράττουν ό,τι τους επιτρέπει η δύναμή τους και οι αδύναμοι υποχωρούν σε ό,τι τους επιβάλλεται».
Η Θουκυδίδεια διαπίστωση από τον Διάλογο Αθηναίων και Μηλίων συνοδεύει τη διεθνή πολιτική για περισσότερα από δύο χιλιάδες χρόνια. Παραμένει επίκαιρη, επειδή περιγράφει έναν μόνιμο πειρασμό της ιστορίας. Την τάση της ισχύος να υποκαθιστά τον κανόνα.
Τα τελευταία χρόνια η συζήτηση γύρω από το Διεθνές Δίκαιο γίνεται όλο και πιο έντονη. Πολλοί αναρωτιούνται αν βρίσκεται σε κρίση, αν χάνει τη δεσμευτική του ισχύ ή αν έχει εισέλθει σε μια περίοδο παρακμής. Οι πόλεμοι, οι αναθεωρητικές συμπεριφορές κρατών, οι μονομερείς ενέργειες και η αδυναμία των διεθνών θεσμών να αποτρέψουν κάθε παραβίαση τροφοδοτούν αυτόν τον προβληματισμό.
Η συζήτηση, όμως, συχνά ξεκινά από λάθος αφετηρία. Το Διεθνές Δίκαιο γεννήθηκε μέσα στην ατέλεια. Δεν υπήρξε ποτέ ένα απόλυτο σύστημα επιβολής κανόνων. Δεν στηρίχθηκε ποτέ σε μια παγκόσμια κυβέρνηση, ικανή να επιβάλλει άμεσα τη βούλησή της σε όλα τα κράτη.
Σε αντίθεση με το εσωτερικό δίκαιο ενός κράτους, το διεθνές σύστημα δεν διαθέτει έναν παγκόσμιο «Λεβιάθαν», με την έννοια που του έδωσε ο Hobbes. Δεν υπάρχει μια υπέρτατη αρχή με το μονοπώλιο της νόμιμης βίας. Δεν υπάρχει ένας κεντρικός μηχανισμός που τιμωρεί αυτομάτως εκείνον που παραβιάζει τον κανόνα.
Αυτή είναι η πρώτη μεγάλη του αδυναμία. Η δεύτερη είναι εξίσου κρίσιμη. Η εφαρμογή του εξαρτάται από την πολιτική βούληση, τη διπλωματική πίεση, τους διεθνείς συσχετισμούς, τη στάση των ισχυρών δρώντων και τη λειτουργία των θεσμών.
Ακριβώς γι’ αυτό η ιστορία των διεθνών σχέσεων είναι μια διαρκής προσπάθεια δημιουργίας δικλείδων ασφαλείας απέναντι σε αυτή τη θεσμική αδυναμία. Οι διεθνείς οργανισμοί, τα συστήματα συλλογικής ασφάλειας, οι συμμαχίες, τα διεθνή δικαστήρια και οι πολυμερείς μηχανισμοί δεν συγκροτήθηκαν τυχαία. Δημιουργήθηκαν για να περιορίσουν το κενό που αφήνει η απουσία μιας παγκόσμιας εξουσίας.
Η σημερινή κρίση, επομένως, δεν οδηγεί αναγκαστικά στο συμπέρασμα ότι το Διεθνές Δίκαιο έχει εξαντληθεί. Οδηγεί σε μια πιο δύσκολη διαπίστωση. Χρειάζονται ισχυρότεροι μηχανισμοί εφαρμογής, περισσότερες εγγυήσεις, περισσότερα θεσμικά αντίβαρα και πιο αποτελεσματικά εργαλεία συλλογικής αντίδρασης όταν οι κανόνες παραβιάζονται.
Για την Ελλάδα, αυτή η συζήτηση έχει ιδιαίτερη βαρύτητα.
Η Ελλάδα είναι μια μεσαία δύναμη με αυξημένη γεωστρατηγική σημασία. Η θέση της, η ιστορία της, τα σύνορά της, η νησιωτική της γεωγραφία και το περιβάλλον ασφάλειας στο οποίο κινείται καθιστούν το Διεθνές Δίκαιο βασικό πυλώνα της εξωτερικής της πολιτικής.
Χωρίς ένα ζωντανό, εξελισσόμενο και λειτουργικό Διεθνές Δίκαιο, η χώρα θα είχε μικρότερο βαθμό ασφάλειας και ασθενέστερο θεσμικό πλαίσιο για την προάσπιση των συμφερόντων της. Η επίκληση των κανόνων δεν αποτελεί ρητορική πολυτέλεια. Αποτελεί εργαλείο εθνικής στρατηγικής.
Σε έναν κόσμο όπου τα κράτη θα υπάκουαν εκ των προτέρων στις επιθυμίες των ισχυρότερων, μόνο επειδή οι ισχυρότεροι διαθέτουν μεγαλύτερη ισχύ, η διεθνής πολιτική θα έχανε κάθε έννοια θεσμικού ορίου. Θα μετατρεπόταν σε πεδίο επιβολής, όπου η νομιμότητα θα ακολουθούσε τη δύναμη και όχι τον κανόνα.
Το κρίσιμο ερώτημα, λοιπόν, δεν αφορά την τελειότητα του Διεθνούς Δικαίου. Κανένα σοβαρό βλέμμα στη διεθνή πολιτική δεν μπορεί να αγνοήσει τις αδυναμίες του. Ούτε αφορά το αν παραβιάζεται. Η ιστορία δείχνει ότι παραβιάζεται, συχνά με ωμότητα.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν οι κοινωνίες, τα κράτη και οι διεθνείς θεσμοί είναι διατεθειμένοι να αποδεχθούν έναν κόσμο όπου η ισχύς θα αποτελεί τη μόνη πηγή νομιμότητας.
Αν η απάντηση είναι αρνητική, τότε η κατεύθυνση είναι συγκεκριμένη. Το Διεθνές Δίκαιο χρειάζεται ενίσχυση, προσαρμογή και βαθύτερη θεσμική θωράκιση. Χρειάζεται μεγαλύτερη πολιτική επένδυση, πιο αξιόπιστη εφαρμογή και περισσότερα μέσα συλλογικής πίεσης απέναντι σε όσους επιχειρούν να το ακυρώσουν στην πράξη.
Η αξία του Διεθνούς Δικαίου δεν βρίσκεται στην υπόσχεση ενός τέλειου κόσμου. Βρίσκεται στη διαρκή προσπάθεια να τεθούν όρια εκεί όπου η δύναμη επιχειρεί να παρουσιαστεί ως δίκαιο.
Η ιστορία έχει δείξει ότι όταν οι κανόνες υποχωρούν, η ελευθερία υποχωρεί μαζί τους.
Παναγιώτης Τριανταφυλλόπουλος
ΔΙΕΘΝΟΛΟΓΟΣ
Ακολουθήστε μας στις προτιμώμενες πηγές της Google:
