Υπήρξε μια εποχή κατά την οποία τα βιβλία διαβάζονταν πριν κριθούν. Σήμερα, αντιθέτως, συχνά κρίνονται πριν καν ανοιχτούν. Η πρόσφατη έκδοση της «Ιθάκης» του Αλέξη Τσίπρα ανέδειξε με χαρακτηριστικό τρόπο αυτή τη μετατόπιση: πλήθος σχολίων, είτε αποθεωτικών είτε απαξιωτικών, κατακλύζει τον δημόσιο λόγο, χωρίς να προϋποθέτει τη στοιχειώδη αναγνωστική εμπειρία. Πρόκειται για ένδειξη μιας ευρύτερης συνθήκης, όπου ο δημόσιος διάλογος συντρίβεται από την ταχύτητα, τον επιφανειακό χαρακτήρα και την απλοϊκότητα της ψηφιακής σκέψης.
Η συνθήκη αυτή δεν είναι άμοιρη του συναισθηματικού φορτίου που συσσωρεύτηκε τα τελευταία χρόνια. Η περίοδος της πανδημίας όξυνε αντανακλαστικά, ενίσχυσε τον θυμό και συρρίκνωσε τα περιθώρια νηφάλιας αποτίμησης. Έτσι, η κριτική —λογοτεχνική ή πολιτική— τείνει να μετατρέπεται σε προέκταση προϋπαρχουσών βεβαιοτήτων, αντί να αποτελεί αποτέλεσμα στοχαστικής διεργασίας. Είναι σαφές πια πως το βιβλίο συμπιέζεται στην αντίληψή μας, πως τα γεγονότα θα πρέπει να συμφωνούν με την κοσμοθεωρία μας. Κρίνουμε ποιος είναι απέναντί μας και όχι τι αυτός γράφει.
Σε αυτό το πλαίσιο, η επίκληση μιας ευρύτερης «ταυτότητας» λειτουργεί ως μηχανισμός νομιμοποίησης της κρίσης. Ο καθένας αντλεί επιχειρήματα από το ιδεολογικό του οπλοστάσιο, όχι για να ερμηνεύσει το έργο, αλλά για να επιβεβαιώσει τις ήδη διαμορφωμένες θέσεις του. Το βιβλίο παύει να είναι το αντικείμενο της συζήτησης και μετατρέπεται σε αφορμή για την αναπαραγωγή μιας νομοτελειακής σύγκρουσης.
Παράλληλα, δεν μπορεί να αγνοήσει κανείς και την αισθητικοποίηση της ανάγνωσης. Το βιβλίο εμφανίζεται ολοένα και περισσότερο ως αντικείμενο προβολής: σε διαδικτυακές αναρτήσεις, σε προσεκτικά σκηνοθετημένα στιγμιότυπα της καθημερινότητας, ως συμπλήρωμα ενός τρόπου ζωής που επιδιώκει να δηλωθεί. Η πρακτική της ανάγνωσης υποχωρεί έναντι της εικόνας της. Το βιβλίο είναι το απόλυτο φετίχ για ένα story στο Instagram όσο πίνουμε ένα βιαστικό καφέ πριν την δουλειά ή όσο παίζουν τα παιδιά στον παιδότοπο.
📍 ⏳ Ειδήσεις για : like
Ωστόσο, η κριτική του βιβλίου δεν μπορεί να εξαντλείται σε μια δυναμική «ακολούθων», όπου μια αρχική τοποθέτηση ενισχύεται άκριτα από έναν κύκλο ομοφρόνων. Μια τέτοια διαδικασία δεν παράγει διάλογο, αλλά ηχώ. Και η ηχώ, όσο ισχυρή κι αν είναι, δεν προσθέτει νόημα. Αποτελεί τραγική ειρωνεία στον κόσμο του Διαδικτύου να στήνονται καβγάδες για βιβλία τα οποία κάποιοι χρησιμοποιούν ως προσκέφαλο στην καλοκαιρινή τους ξαπλώστρα…
Το βιβλίο οφείλει να διατηρήσει τον ουσιαστικό του ρόλο: ως πεδίο διακίνησης ιδεών, ως τόπο συνάντησης διαφορετικών οπτικών, ως εργαλείο καλλιέργειας της κριτικής σκέψης. Σε μια εποχή όπου ο λόγος πολλαπλασιάζεται αλλά σπανίως εμβαθύνει, η επιστροφή σε μια ουσιαστική σχέση με την ανάγνωση δεν αποτελεί απλώς πολιτισμική επιλογή, αλλά αναγκαία προϋπόθεση ενός γόνιμου δημόσιου χώρου.
Ίσως, τελικά, το ζητούμενο δεν είναι η επιδοκιμασία ή η απόρριψη, αλλά η ίδια η πράξη της ανάγνωσης — εκεί όπου κάθε κρίση οφείλει να θεμελιώνεται.
Διονύσης Γ. Γράψας
ιστορικός
