Την πρώτη Ιανουαρίου 2027, ο νέος Γενικός Γραμματέας των Ηνωμένων Εθνών θα αναλάβει μια θέση που μοιάζει περισσότερο δύσκολη από ποτέ.
Μετά από σχεδόν δέκα χρόνια στην ηγεσία του οργανισμού, ο Αντόνιο Γκουτέρες θα αποχωρήσει αφήνοντας πίσω του έναν ΟΗΕ αντιμέτωπο με πολέμους, οικονομικές πιέσεις και βαθιές διαφωνίες μεταξύ των ισχυρότερων κρατών του κόσμου. Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο ποιος ή ποια θα τον διαδεχθεί.
Είναι κυρίως τι θα κληθεί να διαχειριστεί ο επόμενος Γενικός Γραμματέας και αν θα μπορέσει να επαναφέρει τον ΟΗΕ στο κέντρο της διεθνούς πολιτικής.
Ποιος θα είναι ο επόμενος Γενικός Γραμματέας;
Η διαδικασία επιλογής βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη. Τυπικά, ο Γενικός Γραμματέας διορίζεται από τη Γενική Συνέλευση μετά από σύσταση του Συμβουλίου Ασφαλείας. Στην πράξη, όμως, η διαδικασία είναι πιο σύνθετη, καθώς ο υποψήφιος πρέπει να εξασφαλίσει την υποστήριξη του Συμβουλίου Ασφαλείας χωρίς να συναντήσει το βέτο κάποιου από τα πέντε μόνιμα μέλη του: τις Ηνωμένες Πολιτείες, την Κίνα, τη Ρωσία, τη Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο.
Η φετινή διαδικασία έχει έναν ιδιαίτερο συμβολισμό. Αρκετές γυναίκες διεκδικούν τη θέση, ενώ ενισχύονται οι πιέσεις ώστε ο επόμενος επικεφαλής να είναι γυναίκα, καθώς και οι εννέα προηγούμενοι Γενικοί Γραμματείς ήταν άνδρες. Παράλληλα, υπάρχει ισχυρό επιχείρημα υπέρ ενός υποψηφίου από τη Λατινική Αμερική και την Καραϊβική, περιοχή που έχει εκπροσωπηθεί μόλις μία φορά στην ιστορία του θεσμού. Ανάμεσα στους υποψηφίους βρίσκονται προσωπικότητες με σημαντική διπλωματική και διεθνή εμπειρία, μεταξύ άλλων η πρώην πρόεδρος της Γενικής Συνέλευσης, Μαρία Φερνάντα Εσπινόσα, ο επικεφαλής της Διεθνούς Υπηρεσίας Ατομικής Ενέργειας Ραφαέλ Γκρόσι, η επικεφαλής της Διάσκεψης των Ηνωμένων Εθνών για το Εμπόριο και την Ανάπτυξη Ρεμπέκα Γκρισπάν και ο πρώην πρόεδρος της Σενεγάλης και πρώην αντιπρόεδρος της Αφρικανικής Ένωσης, Μάκι Σαλ. Όποιος και αν επικρατήσει, πάντως, θα βρεθεί αντιμέτωπος με ένα εξαιρετικό δύσκολο περιβάλλον.
Ένας ΟΗΕ που δυσκολεύεται να
σταματήσει τους πολέμους
Ίσως η μεγαλύτερη πρόκληση είναι η ίδια η ικανότητα του ΟΗΕ να επηρεάζει τις μεγάλες διεθνείς κρίσεις.
Ο πόλεμος στην Ουκρανία, η σύγκρουση στη Γάζα, ο πόλεμος στο Σουδάν και οι εντάσεις στη Μέση Ανατολή έχουν δείξει τα όρια της σημερινής πολυμερούς διπλωματίας. Ο ΟΗΕ παραμένει κρίσιμος στην ανθρωπιστική βοήθεια και στην αντιμετώπιση παγκόσμιων προβλημάτων, όμως η πολιτική του επιρροή στις σημαντικότερες συγκρούσεις έχει περιοριστεί. Ο νέος Γενικός Γραμματέας θα δεχθεί, επομένως, πιέσεις να αναλάβει πιο ενεργό ρόλο στη διαμεσολάβηση. Θα πρέπει να λειτουργήσει ως συνομιλητής ακόμη και μεταξύ κρατών που δεν θέλουν να συνομιλήσουν μεταξύ τους, κάτι που απαιτεί διπλωματική ικανότητα αλλά και την εμπιστοσύνη των μεγάλων δυνάμεων.
Το πρόβλημα είναι ότι ο Γενικός Γραμματέας δεν διαθέτει την εξουσία να επιβάλει λύσεις. Η πραγματική του δύναμη βρίσκεται στην πολιτική επιρροή, στη διαμεσολάβηση και στην ικανότητά του να οικοδομή συναίνεση.
Η Αφρική και η μάχη για ένα διαφορετικό Συμβούλιο Ασφαλείας
Σε αυτό το σημείο βρίσκεται και ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα της επόμενης θητείας: η μεταρρύθμιση του Συμβουλίου Ασφαλείας.
Ο σημερινός σχεδιασμός τους Συμβουλίου εξακολουθεί να αντικατοπτρίζει σε μεγάλο βαθμό τον κόσμο του 1945. Οι πέντε μόνιμες έδρες ανήκουν στις μεγάλες δυνάμεις που επικράτησαν στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ενώ ορισμένες από τις περιοχές που έχουν αποκτήσει τεράστια δημογραφική και πολιτική σημασία δεν διαθέτουν μόνιμη εκπροσώπηση. Η Αφρική αποτελεί το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα. Παρά το γεγονός ότι φιλοξενεί περίπου 1.5 δισεκατομμύριο ανθρώπους και αποτελεί μεγάλο μέρος της παγκόσμιας ατζέντας ειρήνης και ασφάλειας, δεν διαθέτει ούτε μια μόνιμη έδρα στο Συμβούλιο Ασφαλείας. Το ίδιο ισχύει και για τη Λατινική Αμερική. Η απαίτηση για μεγαλύτερη αφρικανική εκπροσώπηση δεν είναι καινούργια. Ωστόσο, η συζήτηση αποκτά μεγαλύτερη σημασία σε μια εποχή κατά την οποία οι αφρικανικές χώρες διεκδικούν πιο ενεργό ρόλο στη διαμόρφωση της παγκόσμιας πολιτικής. Για το νέο Γενικό Γραμματέα, η μεταρρύθμιση θα είναι ένα από τα μεγαλύτερα πολιτικά στοιχήματα. Όλοι σχεδόν συμφωνούν ότι ο ΟΗΕ χρειάζεται αλλαγές. Το πρόβλημα είναι ότι οι μεγάλες δυνάμεις δεν συμφωνούν για το ποιες θα πρέπει να είναι αυτές.
Η επιστροφή του ανταγωνισμού των μεγάλων δυνάμεων
Το ζήτημα γίνεται ακόμη πιο περίπλοκο λόγω του αυξανόμενου ανταγωνισμού μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών, Κίνας και Ρωσίας. Το Συμβούλιο Ασφαλείας συχνά δυσκολεύεται να λάβει αποφάσεις ακριβώς επειδή οι μόνιμοι εταίροι του έχουν διαφορετικές-και συχνά αντικρουόμενες-γεωπολιτικές προτεραιότητες. Η χρήση του βέτο μπορεί να μπλοκάρει αποφάσεις ακόμη και σε κρίσεις όπου υπάρχει ευρεία ανησυχία στη διεθνή κοινότητα. Είναι μια από τις σημαντικότερες προκλήσεις που θα αντιμετωπίσει ο επόμενος επικεφαλής. Την ίδια στιγμή, η Κίνα και η Ρωσία διεκδικούν μεγαλύτερη επιρροή στον παγκόσμιο Νότο, ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες εξακολουθούν να έχουν καθοριστικό ρόλο στη χρηματοδότηση καις τη λειτουργία του οργανισμού. Ο νέος Γενικός Γραμματέας θα πρέπει να κινηθεί ανάμεσα σε μεγάλες δυνάμεις που συχνά βλέπουν τον ΟΗΕ όχι μόνο ως χώρο συνεργασίας, αλλά και ως πεδίο ανταγωνισμού.
Από τα οικονομικά μέχρι την τεχνητή νοημοσύνη
Οι προκλήσεις όμως δεν σταματούν στην γεωπολιτική.
Ο ΟΗΕ αντιμετωπίζει σοβαρή οικονομική πίεση, με τις μειώσεις και καθυστερήσεις χρηματοδότησης να έχουν ήδη επηρεάσει ανθρωπιστικά και αναπτυξιακά προγράμματα. Οι οικονομική κατάσταση έχει οδηγήσει επίσης σε προσπάθειες περιορισμού της γραφειοκρατίας και αναδιοργάνωσης του οργανισμού. Παράλληλα, ο επόμενος Γενικός Γραμματέας θα πρέπει να αντιμετωπίσει ζητήματα που πριν από μερικές δεκαετίες δεν βρίσκονταν καν στην παγκόσμια ατζέντα: την επιτάχυνση της κλιματικής αλλαγής, νέες υγειονομικές κρίσεις και, κυρίως, την τεχνητή νοημοσύνη και την ψηφιακή τεχνολογία. Το ερώτημα είναι αν ο ΟΗΕ μπορεί να δημιουργήσει διεθνείς κανόνες για αυτές τις νέες προκλήσεις σε μια εποχή κατά την οποία δυσκολεύεται ακόμη και να επιτύχει συμφωνία στα πιο παραδοσιακά ζητήματα διεθνούς ασφαλείας.
Το μεγαλύτερο στοίχημα
Ίσως τελικά, η μεγαλύτερη πρόκληση του επόμενου Γενικού Γραμματέα να μην είναι κάποιος συγκεκριμένος πόλεμος ή μια συγκεκριμένη μεταρρύθμιση. Είναι η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης στον ίδιο τον ΟΗΕ. Ο οργανισμός δημιουργήθηκε σε έναν διαφορετικό κόσμο. Σήμερα καλείται να λειτουργήσει σε ένα διεθνές σύστημα με περισσότερες δυνάμεις, περισσότερους ανταγωνισμούς και λιγότερη διάθεση για συμβιβασμό. Η ανάγκη για διεθνή συνεργασία είναι μεγαλύτερη από ποτέ, την ίδια στιγμή που η απλή συνεργασία γίνεται όλο και πιο δύσκολη.
Ο διάδοχος του Αντόνιο Γκουτέρες δεν θα μπορέσει να λύσει μόνος του τα προβλήματα του διεθνούς συστήματος. Θα έχει όμως μια μοναδική πλατφόρμα για να προσπαθήσει να τα διαχειριστεί. Από τον Ιανουάριο του 2027, το ζητούμενο δεν θα είναι απλώς ποιος θα κάθεται στο γραφείο του Γενικού Γραμματέα στη Νέα Υόρκη. Θα είναι αν μπορεί να πείσει τα κράτη ότι, παρά τις αδυναμίες του, ο ΟΗΕ εξακολουθεί να είναι απαραίτητος.
Σε έναν κόσμο που γίνεται πιο ανταγωνιστικός και πιο κατακερματισμένος, αυτό ίσως να είναι το δυσκολότερο καθήκον όλων.
Πέτρος Σολδάτος
Μεταπτυχιακός Φοιτητής Αφρικανικών Σπουδών – Πανεπιστήμιο Λέιντεν – Ολλανδία
Ακολουθήστε μας στις προτιμώμενες πηγές της Google:
