«Ένας δίκαιος κόσμος ξεκινά με έναν δίκαιο χάρτη».
Αυτά ήταν τα λόγια του Υπουργού Εξωτερικών του Τόγκο πριν την ψηφοφορία της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ για την υιοθέτηση ενός νέου παγκόσμιου χάρτη.
Πριν από λίγες μέρες ξεκίνησαν τα σχολεία στη χώρα μας και όλοι οι μαθητές, καινούργιοι και παλιοί, θα δουν έστω για μία φορά, κατά τη διάρκεια της σχολικής χρονιάς, τον παγκόσμιο χάρτη να τοποθετείται μπροστά από τον πίνακα (ή να «ανοίγεται» στον διαδραστικό πίνακα). Πόσοι από αυτούς όμως θα ξέρουν ότι αυτός ο χάρτης είναι «λάθος»; Και πόσοι από τους δασκάλους και τις δασκάλες θα γνωρίζουν ότι αυτός ο χάρτης που θα εξηγήσουν στα παιδιά είναι διαφορετικός από τον πραγματικό;
Το ψήφισμα «Διόρθωση του Χάρτη» (“Correct the Map”) κατατέθηκε από το Τόγκο, μια μικρή χώρα στη Δυτική Αφρική, εκ μέρους όλων των αφρικανικών κρατών και υποστηριζόμενο από την Αφρικανική Ένωση, υιοθετήθηκε με 164 χώρες να ψηφίζουν υπέρ (μαζί και η Ελλάδα), 6 να απέχουν και 1 κατά (οι ΗΠΑ).
Η πρωτοβουλία προωθεί την προβολή της «Ίσης Γης», μια εναλλακτική λύση της αιώνιας προβολής του Μερκάτορ (δηλαδή του παγκόσμιου χάρτη που όλοι ξέρουμε), η οποία αποδίδει με μεγαλύτερη ακρίβεια τη σχετική έκταση των ηπειρωτικών μαζών. Η προβολή του Μερκάτορ, που δημιουργήθηκε τον 16ο αιώνα, σχεδιάστηκε κυρίως για σκοπούς πλοήγησης. Αν και αποδίδει με ακρίβεια κατευθύνσεις, μεγεθύνει δραματικά τις περιοχές που βρίσκονται πιο κοντά στο Βόρειο και το Νότιο Πόλο. Αυτή η παραμόρφωση έχει εντυπωσιακή επίδραση στον τρόπο με τον οποίο εμφανίζεται η Αφρική στους συμβατικούς παγκόσμιους χάρτες.
Η Αφρική είναι περίπου 14 μεγαλύτερη από τη Γροιλανδία, ωστόσο οι δύο χερσαίες μάζες μπορεί να φαίνονται σχεδόν συγκρίσιμες σε μέγεθος σε έναν χάρτη Μερκάτορ.
-Γιατί έχει σημασία;
Ιστορικοί και γεωγράφοι υποστηρίζουν εδώ και χρόνια ότι η προβολή του Μερκάτορ βασίζεται σε δυτικά στερεότυπα. Ακτιβιστές έχουν υιοθετήσει αυτή την άποψη ενώ μερικοί έχουν χρησιμοποιήσει και τον όρο «χαρτογραφικός αποικιοκρατισμός». Υποστηρίζεται ότι ο χάρτης έχει επηρεάσει διακριτικά τις διεθνείς ισορροπίες ισχύος, ελαχιστοποιώντας τη φυσική παρουσία του παγκόσμιου Νότου και διογκώνοντας οπτικά τις χώρες του βορείου ημισφαιρίου, ενώ συρρικνώνει τις ισημερινές περιοχές. Αυτό έχει ενισχύσει τις συστημικές μεροληψίες στο διεθνές εμπόριο, στις αναπτυξιακές προτεραιότητες και στα εκπαιδευτικά πλαίσια.
Η εκστρατεία #CorrectTheMap του Τόγκο προώθησε τη χρήση του σχεδίου «Ίσης Γης» του 2018, το οποίο αναπτύχθηκε από μια διεθνή ομάδα χαρτογράφων. Οι υποστηρικτές της εκστρατείας αναφέρουν ότι θα συμβάλει στην ανατροπή των στερεοτύπων για την Αφρική και στην αποαποικιοποίηση των παγκόσμιων εκπαιδευτικών προγραμμάτων.
Το Τόγκο δήλωσε ότι το ψήφισμα αναγνωρίζει τον τρόπο με τον οποίο οι δυσανάλογες αναπαραστάσεις του κόσμου στους χάρτες (ιδίως εκείνες που βασίζονται στην προβολή του Μερκάτορα) έχουν προκαλέσει μακροχρόνιες γνωστικές, εκπαιδευτικές, πολιτισμικές, γεωπολιτικές και κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις. Τέτοιου είδους αναπαραστάσεις έχουν συμβάλει στο να γίνεται η Αφρική (και άλλες περιοχές) αντιληπτή ως σημαντικά μικρότερη από το πραγματικό μέγεθος, στη συλλογική παγκόσμια αντίληψη.
Η υιοθέτηση του ψηφίσματος προσφέρει, επομένως, στην εκστρατεία του #CorrectTheMap μια διεθνή πλατφόρμα, μετατρέποντας αυτό που αρχικά θα μπορούσε να θεωρηθεί ως τεχνικό ζήτημα σχετικά με τη χαρτογραφία, σε μια ευρύτερη αφρικανική προσπάθεια αμφισβήτησης του τρόπου με τον οποίο η ήπειρος απεικονίζεται στην εκπαίδευση, την τεχνολογία και τους διεθνείς θεσμούς.
Για την Αφρική η σημασία αυτής της εξέλιξης υπερβαίνει, συνεπώς, την απλή αντικατάσταση ή εγκατάλειψη ενός παρωχημένου χάρτη. Σε πιο θεμελιώδες επίπεδο, αφορά την αναδιαμόρφωση του οπτικού πλαισίου μέσα από το οποίο η διεθνής κοινότητα έχει παραδοσιακά διδαχθεί να αντιλαμβάνεται και να κατανοεί την αφρικανική ήπειρο.
Μια εικόνα ισοδυναμεί με χίλιες λέξεις και ο χάρτης θα μπορούσε να θεωρηθεί ως μια πρώτη μορφή εικόνας που παρουσιάζει μία ή πολλές περιοχές. Αν και ο περισσότερος κόσμος βλέποντας έναν παγκόσμιο χάρτη δεν μπορεί να τον ερμηνεύσει ή να τον «δει» με το μάτι ενός διεθνολόγου ή γεωγράφου, η αποτύπωση της εικόνας στο μυαλό του, του δημιουργεί υποσυνείδητα αντιλήψεις ή προκαταλήψεις. Όσο σημαντική είναι μία εικόνα άλλο τόσο είναι και η γεωγραφία, όπου η θέση και το μέγεθος (στη συγκεκριμένη περίπτωση μιας ηπείρου) δίνει ιδιαίτερη βαρύτητα στη σημασία της.
Η απόφαση της ψηφοφορίας της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ δεν έχει δεσμευτικό χαρακτήρα αλλά θα οδηγήσει σε αλλαγές στους χάρτες που χρησιμοποιούν οι φορείς σε όλο τον κόσμο. Εκτός από το Τόγκο και άλλες αφρικανικές χώρες, ο Υπουργός Εξωτερικών της Γαλλίας δήλωσε ότι η Γαλλία θα υιοθετήσει τον νέο χάρτη.
Αναφορικά με την Ελλάδα, αναμένεται αν και η χώρα μας θα υιοθετήσει τον νέο παγκόσμιο χάρτη και εάν θα γίνει αντιληπτό η σημασίας του «γίγαντα» που βρίσκεται νότια της χώρας μας, για την ελληνική εξωτερική πολιτική.
Όσο αφορά τους δασκάλους και τις δασκάλες που θα ξεκινήσουν σύντομα τη διδασκαλία για τους επόμενους 9 μήνες (και έχουν διαβάσει αυτό το κείμενο), θα μπορούν αν θέλουν να βάλουν έναν αστερίσκο στον χάρτη που θα παρουσιάσουν και να κάνουν μια μικρή παρενθετική επεξήγηση.
Πέτρος Σολδάτος
Μεταπτυχιακός Φοιτητής Αφρικανικών Σπουδών – Πανεπιστήμιο Λέιντεν – Ολλανδία
Ακολουθήστε μας στις προτιμώμενες πηγές της Google:
