Η ίδρυση του ΠΑΣΟΚ, στις 3 Σεπτεμβρίου 1974, δεν ήταν απλώς η δημιουργία ενός ακόμη κόμματος στη μεταπολιτευτική Ελλάδα.
Ήταν η προσωπική και πολιτική επιλογή του Ανδρέα Παπανδρέου να χαράξει μια νέα διαδρομή, τη στιγμή μάλιστα που θα μπορούσε να διεκδικήσει με αξιώσεις την ηγεσία της προδικτατορικής Ένωσης Κέντρου. Ως αδιαφιλονίκητος ηγέτης της νέας γενιάς του Κέντρου και γιος του Γεωργίου Παπανδρέου, διέθετε το πολιτικό όνομα, την κοινωνική αναγνωρισιμότητα και τα ερείσματα για να ακολουθήσει τον δρόμο της πολιτικής διαδοχής. Επέλεξε, όμως, τη ρήξη. Και η επιλογή αυτή αποκτά ιδιαίτερο βάρος μέσα στο ταραγμένο περιβάλλον της Μεταπολίτευσης.
Η Ελλάδα έβγαινε από επτά χρόνια δικτατορίας, από την τραγωδία της Κύπρου και από μια βαθιά κρίση του μεταπολεμικού πολιτικού συστήματος. Παράλληλα, διεθνώς, ο Ψυχρός Πόλεμος, ο πόλεμος του Βιετνάμ, τα αντιαποικιακά κινήματα και η αμφισβήτηση των δυτικών πολιτικών και οικονομικών προτύπων είχαν τροφοδοτήσει ένα ισχυρό ρεύμα ριζοσπαστισμού.
Μέσα σε αυτή τη συγκυρία, ο Ανδρέας δεν επέστρεφε στην Ελλάδα απλώς ως ένας ακόμη πολιτικός του Κέντρου. Ερχόταν με ένα διαφορετικό πολιτικό και ιδεολογικό σχέδιο.
Η Ιδρυτική Διακήρυξη ήταν αποκαλυπτική:
«Εθνική Ανεξαρτησία – Λαϊκή Κυριαρχία – Κοινωνική Απελευθέρωση – Δημοκρατία». Το τετράπτυχο αυτό συνδύαζε σοσιαλισμό και πατριωτισμό, κοινωνική δικαιοσύνη και εθνική ανεξαρτησία. Οι αναφορές στο ΝΑΤΟ, στις αμερικανικές βάσεις, στην εξάρτηση και στην Κυπριακή τραγωδία εξέφραζαν το βαθύ αντιιμπεριαλιστικό και εθνικά φορτισμένο κλίμα της εποχής.
Ακόμη πιο ριζοσπαστική, για τα δεδομένα της τότε συντηρητικής Ελλάδας, ήταν η έννοια της «κοινωνικής απελευθέρωσης».
Ο Ανδρέας δεν αντιλαμβανόταν τον σοσιαλισμό μόνο ως οικονομική αναδιανομή ή ως κρατική παρέμβαση. Τον συνέδεε με τη χειραφέτηση του ανθρώπου, με τη δημιουργία ενός πολίτη απαλλαγμένου από τον φόβο, την εξάρτηση και την ανασφάλεια. Γι’ αυτό και οραματιζόταν έναν «σοσιαλιστικό άνθρωπο» που, όπως δήλωνε στα ΝΕΑ τον Οκτώβριο του 1977, θα μπορούσε να «ζει χωρίς άγχη».
Ο ελληνικός σοσιαλισμός έπρεπε να είναι ένας «σοσιαλισμός α λα ελληνικά», προσαρμοσμένος στην ιστορική και κοινωνική πραγματικότητα της χώρας, αλλά και στηριγμένος στη χειραφέτηση και την ηθική διαπαιδαγώγηση του πολίτη.
Η επιλογή ενός νέου φορέα είχε, όμως, και μια δεύτερη διάσταση.
Ο Ανδρέας γνώριζε την ιδιότυπη «τυραννία» των πολιτικών επιγόνων, των οικογενειακών διαδοχών, των παραγόντων και των τοπικών κομματαρχών. Γνώριζε, ασφαλώς, ότι μια τέτοια μομφή μπορούσε να στραφεί και εναντίον του ίδιου. Γι’ αυτό επιχείρησε να δημιουργήσει όχι ένα κόμμα παραδοσιακού τύπου, αλλά μια μαζική πολιτική οργάνωση, χωρίς την κηδεμονία των παραγόντων, με οργανώσεις βάσης και γνήσια λαϊκή συμμετοχή.
Το εγχείρημα, βέβαια, κάθε άλλο παρά ανέφελο υπήρξε
Η σχέση ανάμεσα στη χαρισματική ηγεσία του Ανδρέα, στον κομματικό μηχανισμό, στις οργανώσεις βάσης και στις διαφορετικές κοινωνικές και πολιτικές τάσεις του νέου Κινήματος θα δοκιμαζόταν σκληρά μέχρι το 1981. Παρ’ όλα αυτά, μέσα σε μόλις επτά χρόνια, το ΠΑΣΟΚ κατόρθωσε να μετατρέψει τη διακήρυξη σε μαζικό πολιτικό ρεύμα και να κατακτήσει την εξουσία.
Η 3η του Σεπτέμβρη ήταν, επομένως, κάτι περισσότερο από την ιδρυτική πράξη ενός κόμματος.
Ήταν η απόπειρα του Ανδρέα Παπανδρέου να οικοδομήσει μια νέα σχέση ανάμεσα στον λαό, την πολιτική και την εξουσία: έναν σοσιαλισμό ελληνικό, πατριωτικό και δημοκρατικό, με τελικό ζητούμενο όχι μόνο την αλλαγή των θεσμών, αλλά την απελευθέρωση και τη χειραφέτηση του ίδιου του ανθρώπου
Διονύσης Γ. Γράψας
Ιστορικός
Ακολουθήστε μας στις προτιμώμενες πηγές της Google:
