Η “Ειρήνη” που παρουσιάζει ο Νίκος Καραθάνος δεν ενδιαφέρεται να αναπαραστήσει τον Αριστοφάνη, προσπαθεί να συνομιλήσει μαζί του. Κρατά τον πυρήνα της κωμωδίας, αλλά μεταφέρει το βλέμμα της σε έναν κόσμο όπου η ειρήνη εξακολουθεί να μοιάζει ζητούμενο.
Η παράσταση κινείται διαρκώς ανάμεσα στο πραγματικό και το ονειρικό, οδηγώντας τους θεατές από την Αθήνα μέχρι τον μυθικό Όλυμπο και, στη συνέχεια, στον Κάτω Κόσμο. Με τη βοήθεια ενός εξαιρετικού θιάσου, η ιστορία αποκτά ένταση, χιούμορ και λυρισμό, ενώ η μουσική συνοδεύει και ενισχύει τη συναισθηματική της δύναμη, δημιουργώντας μια μοναδική σκηνική εμπειρία.
Ο Πόλεμος, που εμφανίζεται ως γορίλας, αποτελεί ένα ισχυρό και ανατρεπτικό σύμβολο της βίας, της καταστροφής και της ανθρώπινης αγριότητας, υπενθυμίζοντας ότι η απειλή του παραμένει διαχρονική.
Παράλληλα, η αναζήτηση της Ειρήνης αποκτά σύγχρονες διαστάσεις, αναδεικνύοντας την ανάγκη για συμφιλίωση, ελπίδα και συλλογική προσπάθεια σε έναν κόσμο που εξακολουθεί να δοκιμάζεται από συγκρούσεις.
Η παράσταση συνδυάζει το κωμικό με το δραματικό στοιχείο, προσφέροντας μια νέα, ευρηματική και βαθιά ανθρώπινη ανάγνωση του αριστοφανικού έργου. Μετά τη θριαμβευτική αν και μουσκεμένη παρουσίαση της στην Επίδαυρο, η Ειρήνη συνεχίζει το θεατρικό της ταξίδι με περιοδεία σε επιλεγμένα θέατρα της χώρας, συναντώντας το κοινό σε κάθε της στάση.
Η «Ειρήνη» του Αριστοφάνη ανήκει στις κορυφαίες κωμωδίες της αρχαίας αττικής δραματουργίας και, ταυτόχρονα, αποτελεί μία από τις πιο οξυδερκείς θεατρικές παρεμβάσεις της κωμωδίας στον δημόσιο λόγο. Γραμμένη σε συνθήκες πολέμου, η δραματική οικονομία του έργου δεν περιορίζεται στη σάτιρα, αλλά μετασχηματίζει τη γελοιοποίηση σε ηθικοπολιτικό αίτημα, την επιβίωση και την αποκατάσταση της συλλογικής ζωής μέσω της ειρήνης.
Η «Ειρήνη» διδάχθηκε στα Μεγάλα Διονύσια το 421 π.Χ., κατακτώντας το δεύτερο βραβείο, σε μια εξαιρετικά κρίσιμη καμπή του Πελοποννησιακού Πολέμου.
Η Αθήνα και η Σπάρτη είχαν ήδη εξαντληθεί από μια δεκαετία συνεχών συγκρούσεων, ενώ οι καταστροφικές συνέπειες του πολέμου είχαν πλήξει την οικονομία, τη γεωργία και την κοινωνική συνοχή των ελληνικών πόλεων.
Είχαν προηγηθεί γεγονότα όπως η καταστροφική εκστρατεία στη Σφακτηρία, οι αλλεπάλληλες στρατιωτικές αναμετρήσεις και κυρίως ο λοιμός της Αθήνας, που είχε αποδεκατίσει τον πληθυσμό και είχε στοιχίσει τη ζωή ακόμη και του Περικλή.
Την ίδια χρονιά με τη διδασκαλία του έργου υπογράφηκε η λεγόμενη Νικίειος Ειρήνη, μια εύθραυστη συμφωνία που υποσχόταν τον τερματισμό των εχθροπραξιών χωρίς όμως να επιλύει τις βαθύτερες αιτίες της σύγκρουσης. Μέσα σε αυτό το ιστορικό πλαίσιο, ο Αριστοφάνης μετατρέπει την κωμωδία σε μια θαρραλέα δημόσια παρέμβαση υπέρ της συμφιλίωσης, εκφράζοντας την αγωνία αλλά και την ελπίδα των απλών πολιτών για την επιστροφή σε μια ειρηνική και δημιουργική καθημερινότητα.
Κεντρικός άξονας είναι ο ευρηματικός μύθος της «διάσωσης» της Ειρήνης, που απεικονίζεται δεμένη, φυλακισμένη, ενώ ο κόσμος καταβαραθρώνεται μέσα στο χάος. Ο ήρωας, ένας απλός άνθρωπος, αναζητά τρόπους να αντιστρέψει την κατάρρευση, η κωμωδία έτσι αποκτά διπλό πρόσωπο, άλλοτε λαϊκή, με άμεση σωματικότητα, άλλη συμβολική, με σαφή αλληγορική στόχευση.
Η σκηνική φαντασία του Αριστοφάνη (εικόνες υπερβολής, απρόσμενες μεταφορές, ρυθμική γλωσσική ευρηματικότητα) υπηρετεί μια βασική ιδέα, η ειρήνη δεν είναι αφηρημένη έννοια, αλλά πρακτική συνθήκη που πρέπει να «ελευθερωθεί» από τις δυνάμεις που την εγκλωβίζουν.
Η γλώσσα της «Ειρήνης» κινείται σε υψηλές ταχύτητες ανάμεσα στο λόγο και στο θέαμα. Οι κωμικοί μηχανισμοί, υπονοούμενα, υπερβολές, αιφνιδιαστικές μετατοπίσεις από το μεγάλο στο γελοίο, δεν αναιρούν το βάρος του θέματος· αντίθετα, το εντείνουν.
Ο Αριστοφάνης κατορθώνει να δείξει ότι η πολιτική κρίση δεν είναι μόνο στρατιωτική, είναι και πολιτισμική, καθημερινή, ψυχολογική. Όσο ο πόλεμος «κανονικοποιείται», τόσο διαβρώνεται η κοινωνική αλληλεγγύη και τόσο αλλοιώνεται η ίδια η αντίληψη του πολίτη για το τι αξίζει.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η συμμετοχική λογική της αριστοφανικής κωμωδίας, το κοινό δεν παρακολουθεί παθητικά, αλλά καλείται να αναγνωρίσει αντιφάσεις, να γελάσει με τις αυταπάτες της εξουσίας και να στοχεύσει το κόστος της σύγκρουσης. Έτσι, η «Ειρήνη» λειτουργεί ως θεατρικό όχημα ελπίδας, όπου η λύση προβάλλεται μέσα από την ονειρική, σχεδόν τελετουργική ελευθερωτική κίνηση. Η κωμωδία, δηλαδή, δεν είναι απλώς φυγή, είναι μορφή πολιτικής σκέψης.
«Μια επίσκεψη στο έργο του Αριστοφάνη» είναι ο υπότιτλος στην παράσταση «Ειρήνη» του Αριστοφάνη, που έστησαν ο Νίκος Καραθάνος (σύλληψη και σκηνοθεσία), με τη συνεργασία του Άγγελου Τριανταφύλλου και ο Φοίβος Δεληβοριάς (διασκευή, πρωτότυπο κείμενο, τραγούδια). Στη διασκευή του Φοίβου Δεληβοριά, η Ειρήνη παύει να αποτελεί μια αναπαράσταση ενός αρχαίου πολέμου και μεταμορφώνεται σε μια στοχαστική αφήγηση για τη βία που διαπερνά όλες τις εποχές.
Ο Πελοποννησιακός Πόλεμος λειτουργεί μόνο ως αφετηρία, στη θέση του αναδύεται η εικόνα ενός κόσμου όπου οι συγκρούσεις επαναλαμβάνονται αδιάκοπα, αλλάζοντας μορφή και μέσα, χωρίς ποτέ να εγκαταλείπουν την καταστροφική τους φύση. Οι μηχανισμοί της προπαγάνδας, η τεχνολογία των όπλων, οι γενοκτονίες και η παραπληροφόρηση συνθέτουν μια σύγχρονη πραγματικότητα που καθρεφτίζεται πάνω στον αριστοφανικό μύθο. Το αρχαίο έργο δεν παρουσιάζεται ως αμετάβλητο λογοτεχνικό μνημείο, αλλά ως ένα εύπλαστο υλικό που ανανεώνεται μέσα από το παρόν. Με νέες δραματουργικές παρεμβάσεις, σύγχρονες αναφορές και πολιτικούς υπαινιγμούς, η διασκευή διατηρεί το σατιρικό πνεύμα του Αριστοφάνη, αποδεικνύοντας ότι η αναζήτηση της ειρήνης παραμένει ένα διαρκές και ανοιχτό ανθρώπινο αίτημα.
Στη σκηνική ανάγνωση του έργου, η ηρωική μορφή του Τρυγαίου παραχωρεί τη θέση της στην Τρυγαία, μια επιλογή που μετατοπίζει ουσιαστικά το κέντρο βάρους της αφήγησης. Δεν πρόκειται για μια απλή αλλαγή φύλου, αλλά για μια διαφορετική οπτική πάνω στις συνέπειες του πολέμου. Η Τρυγαία είναι μια γυναίκα της βιοπάλης, σημαδεμένη από την απώλεια και την ευθύνη της επιβίωσης. Η καθημερινότητά της έχει διαρραγεί από τη βία, η εργασία της, η οικογένειά της και η ίδια της η ύπαρξη δοκιμάζονται αδιάκοπα. Για εκείνη, η ειρήνη δεν αποτελεί ιδεολογικό σύνθημα ούτε πολιτική υπόσχεση, αλλά την πιο απτή προϋπόθεση για να ξαναβρεί η ζωή τον φυσικό της ρυθμό.
Η Γαλήνη Χατζηπασχάλη ενσαρκώνει αυτή τη σύνθετη ηρωίδα με εκρηκτική σκηνική παρουσία, αυθεντικό λαϊκό χιούμορ και μια διακριτική ευαισθησία, αφήνοντας να διαφανεί πως πίσω από κάθε κωμική στιγμή φωλιάζει η σιωπηλή μνήμη της απώλειας.
Η μορφή του Πολέμου ως γορίλα αποτελεί μία από τις πιο δυνατές θεατρικές εικόνες της παράστασης. Χωρίς λόγια και εξηγήσεις, το θηρίο γίνεται η ίδια η ενσάρκωση της βίας, μια άγρια, αρχέγονη δύναμη που επιβάλλεται με την παρουσία της και υπερβαίνει κάθε ανθρώπινο πρόσχημα. Δίπλα του, ο Τάραχος, γιος του Πολέμου, φέρνει τη νέα εποχή της καταστροφής. Με τη ζωντανή ερμηνεία του Πάνου Παπαδόπουλου, αποκαλύπτει πως ο πόλεμος δεν έμεινε στα αρχαία όπλα, αλλά εξελίχθηκε σε μια αόρατη μηχανή αφανισμού, που φορά διαφορετικά προσωπεία, από τα χημικά και τα στρατόπεδα εξόντωσης έως τις πυρηνικές απειλές, τα drones και τη δύναμη της προπαγάνδας.
Κεντρική θέση στην παράσταση κατέχει ο Χορός, που μετατρέπεται σε ζωντανό οργανισμό. Γίνεται πλήθος, μνήμη, κοινότητα και συλλογικό σώμα, μεταφέροντας τον παλμό ενός κόσμου που αναζητά ξανά τη χαμένη του ισορροπία.
Η σκηνική μεταμόρφωση του Ερμή σε Αθηνά αποτελεί μια ευρηματική δραματουργική επιλογή, καθώς η θεά-προστάτιδα της πόλης συνδέεται βαθύτερα με τη μοίρα της Αθήνας, τις ευθύνες της και την εγκατάλειψή της από το θείο στοιχείο. Η Έμιλυ Κολιανδρή αποδίδει μια Αθηνά γεμάτη αντιθέσεις, μια θεότητα που προσπαθεί να διασώσει το κύρος της, τη στιγμή που ο κόσμος γύρω της έχει χάσει κάθε βεβαιότητα. Είναι αυστηρή και σαρκαστική, αλλά ταυτόχρονα ευάλωτη, αμήχανη και κρυφά μελαγχολική.
Στο ίδιο εκρηκτικό σκηνικό σύμπαν, ο Γιάννης Κότσιφας και ο Θανάσης Αλευράς προσθέτουν τη δική τους ενέργεια, υπηρετώντας μια κωμωδία λαϊκή, απελευθερωμένη και γεμάτη σωματικότητα. Με χειρονομίες, εκφράσεις και απρόβλεπτες μεταπτώσεις, οι ερμηνείες τους υπογραμμίζουν τη δύναμη του θεάτρου να ανατρέπει κάθε σοβαροφάνεια.
Η Ειρήνη, όπως την ενσαρκώνει η Ζέτα Μακρυπούλια, εμφανίζεται ως μια φωτεινή και σχεδόν αθώα παρουσία, μακριά από την εικόνα μιας πανίσχυρης σωτήριας θεότητας. Η απλότητά της λειτουργεί συμβολικά, η ειρήνη δεν επιβάλλεται, αλλά χρειάζεται ανθρώπους έτοιμους να την προστατεύσουν.
Η μουσική στην Ειρήνη δεν λειτουργεί ως απλό σκηνικό υπόβαθρο, αλλά ως ένας ζωντανός πρωταγωνιστής που αναπνέει μαζί με τους ηθοποιούς.
Οι συνθέσεις του Φοίβου Δεληβοριά και του Άγγελου Τριανταφύλλου διαπερνούν την παράσταση, σχολιάζουν, φωτίζουν τις κρυφές πλευρές των χαρακτήρων και δίνουν φωνή σε συναισθήματα που συχνά ξεπερνούν τα όρια του λόγου. Οι μελωδίες ταξιδεύουν από το λαϊκό τραγούδι και την καντάδα μέχρι την παρωδία και τον θρήνο, ενώ η εναλλαγή τους μεταμορφώνει τη σκηνή άλλοτε σε γιορτή και άλλοτε σε μια βαθιά συγκινητική τελετουργία μνήμης. Η παρουσία της ορχήστρας επί σκηνής δημιουργεί την αίσθηση μιας μουσικής που γεννιέται μπροστά στα μάτια του θεατή.
Οι Ανδρέας Πολυζωγόπουλος, Θοδωρής Ρέλλος, Γιόελ Σότο και Γιάννης Αγγελόπουλος συμμετέχουν ενεργά σε αυτό το σκηνικό σύμπαν, δίνοντας ρυθμό, ενέργεια και ψυχή σε μια παράσταση που μετατρέπεται σε συλλογικό πανηγύρι και ποιητική εμπειρία.
Η «Ειρήνη» του Νίκου Καραθάνου είναι μια παράσταση που επιχειρεί να συνομιλήσει με τον Αριστοφάνη όχι μέσα από την ασφάλεια της μουσειακής αναπαράστασης, αλλά μέσα από την ανάγκη του παρόντος.
Ο σκηνοθέτης δημιουργεί έναν κόσμο πληθωρικό, γεμάτο εικόνες, μουσική, σωματικότητα και λαϊκή ενέργεια, όπου το γέλιο συναντά διαρκώς τη σκιά της απώλειας. Η διασκευή του Φοίβου Δεληβοριά ανανεώνει το έργο, μεταφέροντας το αντιπολεμικό του μήνυμα σε έναν κόσμο που εξακολουθεί να γνωρίζει τη βία και την ανασφάλεια.
Η παράσταση γοητεύει με την πληθωρικότητα των εικόνων, την αδιάκοπη εναλλαγή ρυθμών και την αίσθηση θεατρικής γιορτής που δημιουργεί. Ωστόσο, η αφθονία των σκηνικών ιδεών δεν λειτουργεί πάντα με την ίδια αποτελεσματικότητα. Σε ορισμένες στιγμές η ανάγκη για συνεχή ανανέωση του θεάματος μοιάζει να υπερκαλύπτει τη δραματουργική καθαρότητα του έργου, αφήνοντας λιγότερο χώρο στο αριστοφανικό κείμενο να αναπνεύσει. Η σύγχρονη επικαιροποίηση της «Ειρήνης» είναι ευρηματική και σε μεγάλο βαθμό επιτυχημένη, όμως κάποιες σκηνικές επιλογές μοιάζουν να προσθέτουν περισσότερο υλικό παρά να εμβαθύνουν στον πυρήνα του μύθου.
Ιδιαίτερα προς το τέλος, όταν ο ρόλος του Χορού (που αποτελεί έναν από τους βασικούς φορείς της συλλογικής ενέργειας και της αριστοφανικής δυναμικής) υποχωρεί αισθητά, η παράσταση χάνει μέρος από τον αρχικό της παλμό και μας αφήνει μετέωρους μπρος σε μια μάλλον αχρείαστη και επαναλαμβανόμενη κινηματογραφική προβολή. Μαζί με την αποδυνάμωση του Χορού ατονεί σταδιακά και εκείνη η αίσθηση κοινού σώματος, παιχνιδιού και ζωτικής ενέργειας που στις καλύτερες στιγμές της κάνει την «Ειρήνη» τόσο γοητευτική.
Παρ’ όλα αυτά, αυτή η υπερχειλίζουσα διάθεση αποτελεί και μέρος της γοητείας της, ένα θέατρο που δεν εγκλωβίζεται στην ασφάλεια της αναπαράστασης, αλλά επιλέγει να συνομιλήσει με τον Αριστοφάνη μέσα από την ελευθερία της φαντασίας, αναζητώντας όχι την αναβίωση του παρελθόντος, αλλά τη ζωντανή του παρουσία στο παρόν.
Ελισσαίος Βγενόπουλος
ΣΚΗΝΟΘΕΤΗΣ – ΠΑΤΡΑ
Ακολουθήστε μας στις προτιμώμενες πηγές της Google:
