Η επικείμενη κινηματογραφική μεταφορά της «Οδύσσειας» από τον Κρίστοφερ Νόλαν έχει αναζωπυρώσει τη συζήτηση γύρω από το κατά πόσο ένα από τα σημαντικότερα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας μπορεί να αποδοθεί πλήρως στη μεγάλη οθόνη.
Παρά το αναγνωρισμένο ταλέντο του Βρετανού σκηνοθέτη, πολλοί εκτιμούν ότι η ουσία του ομηρικού έπους δύσκολα μπορεί να μεταφερθεί αυτούσια στον κινηματογράφο.
Η «Οδύσσεια», όπως αναφέρει το cnn.gr, ένα έργο ηλικίας σχεδόν 3.000 ετών, εξακολουθεί να παραμένει ένα από τα σημαντικότερα κείμενα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Ένα ποίημα που δεν μιλά μόνο για τέρατα, θεούς, πολέμους και θαλάσσια ταξίδια, αλλά κυρίως για την ανθρώπινη ανάγκη της επιστροφής, της μνήμης και της αναζήτησης ταυτότητας.
Wikipedia Commons
Με 12.109 στίχους – ένα έργο που σύμφωνα με ορισμένους μελετητές ίσως προέρχεται από περισσότερους δημιουργούς – η «Οδύσσεια» αποτελεί τη βάση πάνω στην οποία χτίστηκε μεγάλο μέρος της δυτικής αφηγηματικής παράδοσης. Το ερώτημα, όμως, που τίθεται με αφορμή τη νέα κινηματογραφική μεταφορά του Κρίστοφερ Νόλαν είναι αν μια ταινία μπορεί πραγματικά να μεταφέρει αυτό που κάνει το ομηρικό έπος μοναδικό.
Από την ταινία.
Ο ίδιος ο σκηνοθέτης έχει μιλήσει για ένα όνειρο που κυοφορούσε εδώ και δύο δεκαετίες. Για να αποδώσει το ταξίδι του Οδυσσέα, γύρισε επί μήνες σε ανοιχτή θάλασσα, επιχειρώντας, όπως έχει δηλώσει, να κινηματογραφήσει «σαν ντοκιμαντέρ». Παράλληλα, έχει αναφερθεί στην επιθυμία του να επηρεάσει άμεσα το κοινό μέσα από την εικόνα και τον ήχο, αλλά και στην αγάπη του για τον τρόμο, «το πιο καθαρά κινηματογραφικό από τα είδη».
Και πράγματι, η «Οδύσσεια» υπήρξε πάντοτε μια ιστορία γεμάτη συγκλονιστικές εικόνες, τρόμο και θαύμα. Ωστόσο, η διαχρονική της δύναμη δεν βρίσκεται μόνο στο θέαμα. Βρίσκεται στην ανθρώπινη διάσταση της ιστορίας: στην περιπέτεια ενός άνδρα που έχει χαθεί και προσπαθεί να επιστρέψει.
Ο Αριστοτέλης και η ουσία της «Οδύσσειας»
Ο Κρίστοφερ Νόλαν δεν είναι ο πρώτος δημιουργός που επιχειρεί να ερμηνεύσει τον Όμηρο. Περίπου τέσσερις αιώνες μετά τη διάδοση της «Οδύσσειας» στον αρχαίο ελληνικό κόσμο, ο Αριστοτέλης προσπάθησε να συνοψίσει την πλοκή της στο έργο του «Ποιητική».
«Ένας άνθρωπος βρίσκεται μακριά από την πατρίδα του για πολλά χρόνια και είναι μόνος», γράφει ο φιλόσοφος. Μετά από ένα τρομερό θαλάσσιο ταξίδι, επιστρέφει για να αντιμετωπίσει τους εχθρούς του. Επιβιώνει και εκείνοι καταστρέφονται. Για τον Αριστοτέλη, όλα τα υπόλοιπα είναι απλώς «επεισόδια».
Και ίσως εδώ βρίσκεται η μεγαλύτερη πρόκληση για τον Νόλαν: ο σκηνοθέτης είναι ένας δημιουργός που μεγαλουργεί ακριβώς στα «επεισόδια». Από το «Inception» (2010), μια περίπλοκη επιστημονικής φαντασίας περιπέτεια γύρω από τον κόσμο των ονείρων, μέχρι το «Interstellar» (2014), το «Dunkirk» (2017) και το «Οπενχάιμερ» (2023), ο Νόλαν έχει αποδείξει ότι γνωρίζει να μετατρέπει μεγάλες ιδέες σε κινηματογραφικά θεάματα.
Όμως η «Οδύσσεια» ανήκει σε μια διαφορετική εποχή. Είναι ένα έργο όπου το μεγαλείο συνυπάρχει με την οικειότητα.
(Φωτογραφία: Scott A Garfitt/Invision/AP)
Ο Όμηρος, ο πατέρας της παγκόσμιας αφήγησης
Παρά το γεγονός ότι γνωρίζουμε ελάχιστα για τον ίδιο τον Όμηρο – η παράδοση τον θέλει τυφλό ποιητή του 8ου αιώνα π.Χ., πιθανώς μέλος μιας ευρύτερης αφηγηματικής παράδοσης – η επιρροή του παραμένει τεράστια.
Ο ποιητής έχει χαρακτηριστεί από τον Άλεξάντερ Πόουπ ως «ο μεγαλύτερος των ποιητών», χάρη στο εύρος της φαντασίας, της ανθρωπιάς και της σοφίας του. Το έργο του αποτέλεσε θεμέλιο για δημιουργούς όπως ο Βιργίλιος («Αινειάδα»), ο Δάντης («Θεία Κωμωδία»), ο Τζοβάνι Μποκάτσιο («Δεκαήμερο») και ο Μιγκέλ ντε Θερβάντες («Δον Κιχώτης»).
Από τον «Μάγο του Οζ» μέχρι τον «Κόμη Μόντε Κρίστο» και την «Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων», η σκιά του Ομήρου βρίσκεται παντού. Ακόμη και σύγχρονες δημιουργίες όπως το «Χάρι Πότερ» ή το «Game of Thrones» δεν θα μπορούσαν να υπάρξουν χωρίς την ομηρική κληρονομιά.
Η «Οδύσσεια» συνδυάζει ήρωες με σάρκα και οστά, μυθικά πλάσματα, βία, πάθος και χιούμορ. Ο Οδυσσέας συναντά την Κίρκη, τη μάγισσα που μεταμορφώνει τους άνδρες σε χοίρους, την Καλυψώ που του υπόσχεται αθανασία, αλλά και τις Σειρήνες με το επικίνδυνο τραγούδι τους.
Δίπλα του βρίσκονται η πιστή Πηνελόπη, ο γιος του Τηλέμαχος, οι θεοί του Ολύμπου και ο ίδιος ο Ποσειδώνας, ο θεός της θάλασσας που καθορίζει τη μοίρα του.
Όμως πίσω από όλα αυτά βρίσκεται ένας απλός πυρήνας: ένας άνθρωπος που θέλει να επιστρέψει στο σπίτι του.+
Από την ταινία.
Η σύγκρουση ανάμεσα στην εικόνα και την ιδέα
Εδώ ακριβώς βρίσκεται η μεγαλύτερη διαφορά ανάμεσα στον Όμηρο και τον κινηματογράφο. Η «Οδύσσεια» του ποιητή είναι ταυτόχρονα επική και βαθιά προσωπική. Οι δύο αυτές πλευρές αλληλοτροφοδοτούνται.
Στον κινηματογράφο του Νόλαν, αντίθετα, το βάρος πέφτει αναπόφευκτα στην εικόνα: στις μεγάλες σκηνές, στα τοπία, στα ειδικά εφέ, στην κινηματογραφική εμπειρία.
Η μεγάλη οθόνη και οι κάμερες IMAX δίνουν προτεραιότητα στο οπτικό αποτέλεσμα. Ο Όμηρος, όμως, λειτουργεί μέσα από τη σχέση χαρακτήρων και συναισθημάτων.
Το ερώτημα που θέτει το ίδιο το ποίημα είναι αν η «Οδύσσεια» αφορά τον Οδυσσέα ή το ταξίδι του. Και η απάντηση φαίνεται να βρίσκεται στον ίδιο τον τίτλο: αφορά τον άνθρωπο.
Από τα 24 βιβλία του έπους, μόνο τέσσερα αφορούν τις περίφημες περιπέτειες του ταξιδιού του. Το πραγματικό θέμα δεν είναι τα τέρατα, οι δοκιμασίες ή οι εξωτικοί τόποι, αλλά η εσωτερική διαδρομή ενός ανθρώπου που θέλει να επιστρέψει στη ζωή που έχασε.
Από την ταινία.
Μια μεγάλη κινηματογραφική πρόκληση
Η ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν έχει ήδη προκαλέσει ενθουσιασμό στους κριτικούς. Έχει χαρακτηριστεί «μια τολμηρή και ατρόμητη μεταφορά» και «η καλύτερη ταινία του μέχρι σήμερα», ενώ άλλοι την έχουν περιγράψει ως «ένα κολοσσιαίο κινηματογραφικό έργο».
Ωστόσο, η συζήτηση γύρω από την ταινία αποδεικνύει κάτι σημαντικό: ο Όμηρος παραμένει ένα έργο ανοιχτό σε νέες ερμηνείες.
Η πραγματική πρόκληση δεν είναι να αναπαραστήσει κανείς τα τέρατα, τους θεούς και τις μάχες. Είναι να κατανοήσει τι κάνει την ιστορία να επιβιώνει για τρεις χιλιετίες.
Γιατί, τελικά, όπως συμβαίνει με όλες τις μεγάλες ιστορίες, το ζήτημα δεν είναι μόνο τι αφηγείσαι.
Είναι ο τρόπος με τον οποίο το αφηγείσαι.
Ακολουθήστε μας στις προτιμώμενες πηγές της Google:
