Το αγροδιατροφικό σύστημα βρίσκεται σήμερα στο επίκεντρο μιας κρίσιμης μετάβασης. Από τον τρόπο που παράγουμε, καταναλώνουμε και απορρίπτουμε τα τρόφιμα εξαρτώνται όχι μόνο η υγεία μας, αλλά και η κατάσταση του περιβάλλοντος, η ανθεκτικότητα των οικονομιών και η κοινωνική συνοχή. Η ανάγκη για μετασχηματισμό προς πιο βιώσιμα αγροδιατροφικά συστήματα δεν αποτελεί πλέον επιλογή ή ευχολόγιο, αλλά αναγκαιότητα, καθώς οι πιέσεις στους φυσικούς πόρους και οι κοινωνικές ανισότητες εντείνονται συνεχώς.
Σε περιβαλλοντικό επίπεδο, η γεωργία είναι ταυτόχρονα θύμα και αιτία της κλιματικής αλλαγής. Οι εντατικές πρακτικές καλλιέργειας έχουν οδηγήσει σε υποβάθμιση των εδαφών, απώλεια βιοποικιλότητας και υπερκατανάλωση φυσικών πόρων όπως το νερό. Ενώ, οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου από τη γεωργία και την κτηνοτροφία συμβάλλουν σημαντικά στην υπερθέρμανση του πλανήτη και την κλιματική αλλαγή.
Σε αυτό το πλαίσιο, η απώλεια τροφίμων κατά τα πρώτα στάδια –από τη συγκομιδή έως τη μεταφορά και την αποθήκευση– επιβαρύνει περαιτέρω το περιβάλλον, καθώς πόροι όπως νερό, ενέργεια και γη χρησιμοποιούνται χωρίς τελικά να αξιοποιούνται, ενώ αέρια του θερμοκηπίου απελευθερώνονται σε όλα τα παραπάνω στάδια. Ο μετασχηματισμός προς βιώσιμα πρότυπα σημαίνει υιοθέτηση πρακτικών όπως η αγροοικολογία, η αναγεννητική γεωργία και η μείωση της χρήσης επιβαρυντικών για το περιβάλλον εισροών (π.χ. φυτοφάρμακα), αλλά και επενδύσεις σε υποδομές που περιορίζουν την απώλεια τροφίμων κατά μήκος της αλυσίδας εφοδιασμού.
Ωστόσο, η βιωσιμότητα δεν είναι μόνο περιβαλλοντική έννοια. Έχει και ισχυρή οικονομική διάσταση. Όπως καλά γνωρίζουμε από την επικαιρότητα, οι αγρότες βρίσκονται συχνά αντιμέτωποι με χαμηλά εισοδήματα, αυξανόμενο κόστος παραγωγής και έντονη αβεβαιότητα λόγω ακραίων καιρικών φαινομένων. Η απώλεια τροφίμων μεταφράζεται άμεσα σε οικονομικές απώλειες για τους παραγωγούς και σε σπατάλη οικονομικών κεφαλαίων για αναποτελεσματικέ -εν τέλει- επενδύσεις.
Ένα βιώσιμο αγροδιατροφικό σύστημα πρέπει να εξασφαλίζει για τους παραγωγούς δίκαιες απολαβές και μεγαλύτερη σταθερότητα. Η ενίσχυση τοπικών και περιφερειακών αλυσίδων αξίας, η προώθηση βραχέων εφοδιαστικών αλυσίδων και η στήριξη μικρών παραγωγών μπορούν να μειώσουν τις απώλειες και να ενισχύσουν την ανθεκτικότητα. Παράλληλα, η αξιοποίηση της καινοτομίας –όπως η ψηφιακή γεωργία, οι έξυπνες εφαρμογές παρακολούθησης και τα σύγχρονα συστήματα αποθήκευσης– μπορεί να βοηθήσει στη μείωση του κόστους και στη βελτίωση της αποδοτικότητας.
Η κοινωνική διάσταση είναι εξίσου σημαντική, αλλά συχνά παραβλέπεται. Τη στιγμή που η πρόσβαση σε ποιοτικά και θρεπτικά τρόφιμα δεν είναι δεδομένη για όλους, μεγάλες ποσότητες τροφίμων σπαταλούνται στο στάδιο της λιανικής και της κατανάλωσης. Η σπατάλη τροφίμων στα νοικοκυριά και στην εστίαση αποτελεί ένα από τα πιο εμφανή και αντιφατικά προβλήματα των σύγχρονων κοινωνιών: ενώ μέρος του πληθυσμού αντιμετωπίζει επισιτιστική ανασφάλεια, τρόφιμα καταλήγουν καθημερινά στα απορρίμματα. Ένα βιώσιμο σύστημα οφείλει να μειώσει δραστικά αυτή τη σπατάλη, μέσα από ενημέρωση των καταναλωτών, καλύτερο προγραμματισμό αγορών, αξιοποίηση των περισσευμάτων, αλλαγή καταναλωτικών συνηθειών αλλά και αλλαγή στην αρχιτεκτονική του συστήματος που στόχο και εύκολη επιλογή έχει την πώληση και όχι την βιωσιμότητα.
Επιπλέον, η ενίσχυση της εκπαίδευσης και των επιστημών που συνδέονται με τα τρόφιμα, και τη βιώσιμη κατανάλωση μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στη διαμόρφωση πιο υπεύθυνων επιλογών. Από το Σχολείο και το Πανεπιστήμιο έως την καθημερινότητα, η κατανόηση της αξίας των τροφίμων και των επιπτώσεων της σπατάλης μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης αλλαγής. Παράλληλα, πρωτοβουλίες επαναδιανομής τροφίμων και κοινωνικής αλληλεγγύης μπορούν να συμβάλουν στη μείωση των ανισοτήτων και στην καλύτερη αξιοποίηση των διαθέσιμων πόρων.
Η μετάβαση αυτή απαιτεί συλλογική δράση. Οι πολιτικές πρέπει να θέσουν σαφείς και αυστηρούς στόχους για τη μείωση της απώλειας και της σπατάλης τροφίμων και να δημιουργήσουν τα κατάλληλα κίνητρα για πιο βιώσιμες πρακτικές. Οι επιχειρήσεις μπορούν να επενδύσουν στην καλύτερη διαχείριση των εφοδιαστικών αλυσίδων, στη διαφάνεια και στη μείωση των απωλειών. Οι καταναλωτές, μπορούν σταδιακά να μεταβάλλουν τις καταναλωτικές τους συνήθειες, προτιμώντας τοπικά, εποχικά προϊόντα και αποφεύγοντας την υπερκατανάλωση.
Παρά τις προκλήσεις, υπάρχουν ήδη θετικά παραδείγματα αλλαγής. Πρωτοβουλίες που προωθούν τη βιώσιμη γεωργία, συνεργασίες μεταξύ παραγωγών και καταναλωτών, ένταση της ακαδημαϊκής έρευνας και ανάπτυξη χρήσιμων τεχνολογιών, καθώς και δράσεις που στοχεύουν στη μείωση της σπατάλης τροφίμων δείχνουν ότι η μετάβαση είναι εφικτή. Το ζητούμενο είναι να επεκταθούν αυτές οι πρακτικές και να αποκτήσουν μεγαλύτερη κλίμακα.
Ο μετασχηματισμός του αγροδιατροφικού συστήματος δεν είναι μια απλή διαδικασία. Απαιτεί αλλαγές σε πολλαπλά επίπεδα: από τον τρόπο που καλλιεργούμε τη γη έως τον τρόπο που διαχειριζόμαστε και καταναλώνουμε τα τρόφιμα. Είναι όμως μια αναγκαία επένδυση – για το περιβάλλον, την οικονομία και την κοινωνία. Και όσο καθυστερούμε, τόσο αυξάνεται το κόστος της αδράνειας. Η μετάβαση προς ένα βιώσιμο και δίκαιο σύστημα τροφίμων δεν είναι μόνο εφικτή, αλλά και απαραίτητη όχι για κάποια στιγμή μετά αλλά για τώρα!
Δρ. Φάνης Ζαχαράτος
Πρεσβευτής του Ευρωπαϊκού Συμφώνου για το Κλίμα,
Εντεταλμένος Διδάσκων, Τμήμα Γεωπονίας, Πανεπιστήμιο Πατρών
