«Η μαθηματική αλήθεια των δημοσκοπήσεων και η πολιτική φαντασία των ποσοστών»

Η «αλήθεια» των δημοσκοπικών γκάλοπ είναι συχνά πιο εύθραυστη απ’ όσο παρουσιάζεται. Οι αριθμοί δίνουν την εντύπωση της αντικειμενικότητας, όμως πίσω από κάθε ποσοστό υπάρχει μια σειρά από παραδοχές, επιλογές και όρια.

Πάμε να δούμε κάποιες σημαντικές παραμέτρους . Πρώτα απ’ όλα υπάρχει το στατιστικό λάθος. Όταν μια δημοσκόπηση γίνεται σε ένα δείγμα 1.000 ατόμων για να «εκπροσωπήσει» εκατομμύρια πολίτες, η στατιστική επιστήμη αναγνωρίζει ότι το αποτέλεσμα δεν είναι απόλυτο. Συνήθως υπάρχει ένα περιθώριο σφάλματος γύρω στο ±2% έως ±3%. Αυτό σημαίνει ότι ένα κόμμα που εμφανίζεται στο 20% μπορεί στην πραγματικότητα να βρίσκεται στο 17% ή στο 23%. Όμως στη δημόσια συζήτηση αυτή η αβεβαιότητα συχνά εξαφανίζεται, και το ποσοστό παρουσιάζεται σαν αδιαμφισβήτητη πραγματικότητα.

Υπάρχει όμως και κάτι βαθύτερο από το μαθηματικό λάθος: ο τρόπος που τίθενται τα ερωτήματα, ο χρόνος της δημοσκόπησης, η σύνθεση του δείγματος και η ερμηνεία των αποτελεσμάτων. Η επιλογή του πώς θα διατυπωθεί μια ερώτηση μπορεί να επηρεάσει τη στάση του ερωτώμενου. Το ποιοι απαντούν και ποιοι αρνούνται να απαντήσουν δημιουργεί επίσης στρεβλώσεις που δεν φαίνονται εύκολα στα ποσοστά.

Έτσι, η δημοσκόπηση δεν είναι ένας καθρέφτης της κοινωνίας. Είναι περισσότερο μια στιγμιαία φωτογραφία μιας διάθεσης, τραβηγμένη υπό συγκεκριμένες συνθήκες. Και όπως κάθε φωτογραφία, δείχνει κάτι πραγματικό, αλλά όχι ολόκληρη την πραγματικότητα.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν τα γκάλοπ παύουν να λειτουργούν ως εργαλεία καταγραφής και μετατρέπονται σε εργαλεία διαμόρφωσης κλίματος. Όταν δηλαδή τα ποσοστά παρουσιάζονται όχι ως πιθανότητες αλλά ως βεβαιότητες, επηρεάζοντας την πολιτική συζήτηση, τις προσδοκίες των πολιτών και πολλές φορές ακόμη και τη συμπεριφορά των ψηφοφόρων.

Τελικά, η «αλήθεια» των δημοσκοπήσεων βρίσκεται κάπου ανάμεσα στους αριθμούς και στην ερμηνεία τους. Η στατιστική δίνει ένα χρήσιμο εργαλείο κατανόησης της κοινωνίας, αλλά δεν μπορεί να υποκαταστήσει την ίδια την κοινωνία.

Γιατί η κοινωνία δεν είναι ποσοστά σε έναν πίνακα· είναι άνθρωποι που σκέφτονται, αλλάζουν γνώμη, θυμώνουν, ελπίζουν και  κυρίως  αποφασίζουν την τελευταία στιγμή.

Η «αλήθεια» των δημοσκοπικών γκάλοπ γίνεται πιο κατανοητή όταν δούμε πρακτικά παραδείγματα για το πώς λειτουργεί το στατιστικό λάθος και οι περιορισμοί της μεθόδου.

1. Το περιθώριο στατιστικού λάθους

Ας υποθέσουμε ότι μια δημοσκόπηση δίνει τα εξής αποτελέσματα:

Κόμμα Α: 30%

Κόμμα Β: 27%

Με ένα στατιστικό περιθώριο λάθους ±3%, η πραγματική δύναμη μπορεί να είναι:

Κόμμα Α: από 27% έως 33%

Κόμμα Β: από 24% έως 30%

Άρα, παρότι η δημοσκόπηση παρουσιάζει το Κόμμα Α μπροστά, στατιστικά είναι πιθανό τα δύο κόμματα να είναι ακόμη και ισοδύναμα. Στην τηλεοπτική ή πολιτική συζήτηση όμως συνήθως παρουσιάζεται ως «καθαρό προβάδισμα».

2. Το μέγεθος του δείγματος

Οι περισσότερες δημοσκοπήσεις βασίζονται σε 1.000 έως 1.200 άτομα.

Αυτά τα άτομα υποτίθεται ότι εκπροσωπούν εκατομμύρια ψηφοφόρους.

Παράδειγμα:

Στην Ελλάδα υπάρχουν περίπου 9–10 εκατομμύρια ψηφοφόροι.

Μια δημοσκόπηση 1.000 ατόμων αντιστοιχεί ουσιαστικά σε 1 άτομο που «εκπροσωπεί» περίπου 9.000–10.000 πολίτες.

Αν απλώς 20 άτομα αλλάξουν απάντηση, το ποσοστό μπορεί να μετακινηθεί κατά 2%. Δηλαδή μια μικρή μεταβολή στο δείγμα δημιουργεί μεγάλη πολιτική ερμηνεία.

3. Η διατύπωση της ερώτησης

Ο τρόπος που τίθεται μια ερώτηση μπορεί να επηρεάσει την απάντηση.

Παράδειγμα:

Ερώτηση Α:

«Ποιο κόμμα θα ψηφίζατε αν είχαμε εκλογές την Κυριακή;»

Ερώτηση Β:

«Ποιο κόμμα θεωρείτε πιο ικανό να κυβερνήσει τη χώρα;»

Οι απαντήσεις μπορεί να είναι τελείως διαφορετικές.

Κάποιος μπορεί να μην θέλει να ψηφίσει ένα κόμμα, αλλά να θεωρεί ότι είναι πιο ικανό να κυβερνήσει.

4. Οι «σιωπηλοί» ψηφοφόροι

Πολλοί πολίτες αρνούνται να απαντήσουν σε δημοσκοπήσεις ή δηλώνουν «αναποφάσιστοι». Σε αρκετές έρευνες το ποσοστό αυτό μπορεί να φτάνει το 15% ή και 20%.

Αν οι αναποφάσιστοι τελικά κατευθυνθούν περισσότερο προς ένα κόμμα, τότε το τελικό αποτέλεσμα των εκλογών μπορεί να είναι πολύ διαφορετικό από τη δημοσκόπηση.

Παράδειγμα:

Σε πολλές εκλογικές αναμετρήσεις διεθνώς, κόμματα που εμφανίζονταν χαμηλότερα στις δημοσκοπήσεις τελικά πήραν σημαντικά υψηλότερα ποσοστά επειδή οι αναποφάσιστοι αποφάσισαν την τελευταία στιγμή.

5. Η «ψυχολογία του νικητή»

Οι δημοσκοπήσεις μπορούν επίσης να επηρεάσουν την πολιτική συμπεριφορά.

Δύο φαινόμενα είναι γνωστά:

Bandwagon effect: κάποιοι ψηφοφόροι τείνουν να στηρίζουν αυτόν που φαίνεται να κερδίζει.

Underdog effect: άλλοι στηρίζουν τον «αδύναμο» γιατί θεωρούν ότι αδικείται.

Έτσι, μια δημοσκόπηση δεν καταγράφει μόνο την κοινή γνώμη — μερικές φορές την επηρεάζει.

6. Η χρονική στιγμή

Μια δημοσκόπηση είναι στιγμιαία καταγραφή.

Παράδειγμα:

Αν γίνει πριν από ένα πολιτικό σκάνδαλο ή μια μεγάλη πολιτική δήλωση, τα αποτελέσματα μπορεί να είναι τελείως διαφορετικά από μια μέτρηση που θα γίνει λίγες ημέρες μετά.

Η κοινή γνώμη είναι δυναμική, όχι σταθερή.

Κι εδώ τίθεται ένα πολύ σοβαρό ερώτημα :

 Γιατί μετά τις εκλογές «δικαιώνονται» όλοι;

Ένα ενδιαφέρον φαινόμενο είναι ότι σχεδόν μετά από κάθε εκλογική αναμέτρηση όλες οι εταιρείες δημοσκοπήσεων εμφανίζονται ικανοποιημένες με τα αποτελέσματα. Πώς ερμηνεύεται αυτό;

Πρώτον, επειδή τα αποτελέσματα των δημοσκοπήσεων δίνονται πάντα μέσα σε ένα εύρος στατιστικού λάθους. Αν το τελικό εκλογικό αποτέλεσμα βρεθεί κάπου μέσα σε αυτό το εύρος  ακόμη κι αν δεν είναι ακριβώς το ποσοστό που έδειχνε η μέτρηση , μπορεί εύκολα να παρουσιαστεί ως «επιβεβαίωση».

Δεύτερον, η ερμηνεία μετατοπίζεται από τα ακριβή ποσοστά στις “τάσεις”. Δηλαδή, αν μια εταιρεία έδειχνε ότι ένα κόμμα προηγείται, και τελικά όντως προηγηθεί στις εκλογές, αυτό προβάλλεται ως επιτυχία, ακόμη κι αν το ποσοστό διαφέρει αρκετά.

Τρίτον, οι εταιρείες συνήθως επιλέγουν ποια στοιχεία θα συγκρίνουν: πρόθεση ψήφου, εκτίμηση ψήφου, διαφορά μεταξύ κομμάτων ή γενική τάση. Με κάποιο από αυτά σχεδόν πάντα μπορεί να βρεθεί μια «δικαίωση».

Με απλά λόγια, οι δημοσκοπήσεις λειτουργούν συχνά σαν ένα μεγάλο στατιστικό δίχτυ: όποιο κι αν είναι το αποτέλεσμα, υπάρχει πάντα ένα σημείο του διχτυού που μπορεί να πει «εκεί πέσαμε μέσα». Και έτσι, το βράδυ των εκλογών, οι πολίτες μετρούν ψήφους… ενώ οι δημοσκόποι μετρούν πόσο κοντά ήταν  με έναν τρόπο που συνήθως τους αφήνει όλους χαμογελαστούς.

Συμπέρασμα

Οι δημοσκοπήσεις είναι χρήσιμο εργαλείο της Στατιστική και της πολιτικής ανάλυσης, αλλά δεν αποτελούν απόλυτη πρόβλεψη.

οικονομολόγου Στατιστικολόγου Οικονομικού.Πανεποστημιου.Αθηνων 
Master in Accounting in the Modern Management Environment