Δεν υπάρχει ίσως θέμα που να είναι πιο δύσκολο να κατανοήσει κανείς από την αισθητική. Δεν υπάρχει ίσως θέμα που να με έχει απασχολήσει περισσότερο σ ’αυτόν τον κόσμο, που να παίρνω πιο σοβαρά από οποιαδήποτε άλλο, από την αισθητική. Τι ωραία, καταρχήν, που είναι η αισθητική! Τι ωραίο που είναι να μπορεί να γράφει κανείς για την ομορφιά! Μία όμορφη γυναίκα, ένα ωραίο σπίτι, ένας καλαίσθητος κήπος σίγουρα είναι ένας καλός λόγος για να ζει κανείς. Πόσο παράδοξο λοιπόν σε τούτη την εποχή να υπάρχει τόσο μίσος για την αισθητική!
Όλα τα δεινά πρέπει να ξεκινούν από εκείνη την μίζερη, και λανθασμένη, πεποίθηση που μας θέλει εμάς τους ανθρώπους πρωτίστως ορθολογικά όντα. Η γνήσια αισθητική είναι από την φύση της παράλογη γιατί όταν μας αρέσει κάτι πρώτα αισθανόμαστε αισθητική ικανοποίηση κι έπειτα μόνο την αντιλαμβανόμαστε νοητικά ως τέτοια και μπαίνουμε στην διαδικασία να αναζητήσουμε τις αιτίες της. Άρα πρώτα επιδρά εδώ το ένστικτο κι όχι το μυαλό. Πόσοι διανοητές δεν ταλαιπωρήθηκαν μπροστά στην αντίφαση αυτή; Αν ήμαστε ορθολογικά όντα πώς γίνεται να επηρεαζόμαστε καθοριστικά από το παράλογο;
Παρά τις πολλές θεωρίες που διατυπώθηκαν μέσα στον χρόνο δεν έχει δημιουργηθεί ακόμη κάποια συστηματική θεωρία που να εξηγεί πραγματικά για παράδειγμα γιατί κάποιοι άνθρωποι αντλούν αποκλειστικά ευχαρίστηση από την δυτική κλασσική μουσική ενώ άλλοι από την τραπ. Κι αυτό διότι δεν μπορεί να εξηγηθεί καθόλου η αισθητική με διανοητικά κατασκευάσματα. Είναι εξαιρετικά υποκειμενική κι εξαρτά την δύναμη της από την ψυχοσύνθεση του κάθε ανθρώπου, τις επικρατούσες πολιτισμικές αντιλήψεις αλλά και την βιολογία. Όχι από την γνώση, όχι από ξεκάθαρους κανόνες της φύσης κατανοητούς στην εμπειρική μέθοδο. Με λίγα λόγια, η σχέση μας με την αισθητική είναι πρωτίστως μυστηριακού χαρακτήρα και δεν διαφέρει ιδιαίτερα από την σχέση μας με την θρησκεία ή τον έρωτα, εξάλλου δεν είναι τυχαίο πώς στις δύο αυτές δραστηριότητες η αισθητική κατέχει εξέχουσα θέση.
Οι μοντερνιστές διανοητικοί, τουλάχιστον του ορθολογιστικού δυτικού πολιτισμού, αντιλήφθηκαν ότι εφόσον δεν μπορούσαν να την εξηγήσουν μπορούσαν τουλάχιστον να την «εξορθολογήσουν», να την ελέγξουν και να την διαμορφώσουν, κι έτσι να αποδείξουν δια του δόλου ότι είχαν δίκιο τελικά. Στο στόχαστρο τους μπήκαν η φανταστική ικανότητα κι η κατηγορική κρίση της αισθητικής. Για παράδειγμα, η αρχιτεκτονική απλοποιήθηκε στο έπακρο, το χρώμα αντικαταστάθηκε από το γκρίζο και το λευκό, η διακόσμηση καταργήθηκε, κι οι τοπικές ή ταξικές παραλλαγές εξαφανίστηκαν. Ακόμη, εκεί όπου υπήρχαν πριν «ωραία» κι «άσχημα» σπίτια προσπάθησαν τώρα να επιβάλλουν την άποψη ότι όλα τα σπίτια είναι «ωραία», αρκεί να είναι «χρήσιμα» και «σύγχρονα», δηλαδή αφαίρεσαν από τον άνθρωπο την ελευθερία του να έχει δικό του γούστο. Οι περισσότεροι άνθρωποι σήμερα ζουν σε σπίτια που δεν διαφέρουν ιδιαίτερα μεταξύ τους, είτε στην μορφολογία είτε στην ασχήμια, κι αν τυχόν παραπονεθεί κάποιος δημοσίως τότε θα του επιτεθούν οι «ειδικοί» και θα του ζητήσουν πιστοποιητικό αυθεντίας ή θα τον αποκαλέσουν «μη-ρεαλιστή». Ζήτω η Ισότητα! Το ίδιο συνέβη στην λογοτεχνία, την ζωγραφική, την γλυπτική, την καλλιγραφία, την μουσική, την μόδα, ακόμη και στην συμπεριφορά των ανθρώπων μεταξύ τους. Τα ηρωικά κατορθώματα του Αχιλλέα, η υπερβατική μουσική του Μπαχ, τα γραφικά χαγιάτια και σαχνίσια της παραδοσιακής μας αρχιτεκτονικής, αντικαταστάθηκαν από τα Ερωτικά Πάθη της Κατίνας, την υλιστική μουσική του Trannos, και τις «Luxury Golden Villas» του Bouhesas+Bothros Partners. Εκεί όπου υπήρχε το εξαιρετικό, το υπερβατικό, το φανταστικό, αντικαταστάθηκε από το τυποποιημένο, το συνηθισμένο και το νατουραλιστικό.
Φυσικά η αισθητική είναι υποκειμενική, όμως για να είναι πράγματι αισθητική, κι όχι κάτι άλλο, πρέπει να προξενεί υπερβατικά συναισθήματα στον λήπτη. Κάθε διαφορετική αισθητική είναι, κατά την γνώμη μου, άξια σεβασμού κι εκτίμησης, ιερή υπό μία έννοια, αλλά μία αισθητική που δεν προκαλεί κανένα θετικό κι υπερβατικό συναίσθημα στον θεατή δεν είναι αισθητική, είναι σύγγραμμα νομικής. Με άλλα λόγια, αν μία ταινία, ένα ποίημα, ένα κτίριο, δεν κάνουν απολύτως κανέναν άνθρωπο να ονειρευτεί, να ξεχάσει το παρόν και το τώρα, τότε δεν υπάρχει αισθητική. Η νέα αυτή μοντερνιστική αισθητική που από το 1950 και μετά επικράτησε παγκοσμίως, και στην χώρα μας, σε συνεργασία με τις ανάγκες του καπιταλισμού και της βιομηχανικής κοινωνίας που απαιτούν τα πνευματικά κι υλικά αγαθά να υπόκεινται σε τυποποίηση, χαμηλό κόστος και να χαίρουν αποδοχής απ’ όσο το δυνατόν περισσότερους ανθρώπους, δεν είναι εκ των πραγμάτων αισθητική πραγματική αλλά άρνηση της αισθητικής, αντί-αισθητική, άρνηση της ζωής -εφόσον είναι μία προσπάθεια αντίθετη προς την πραγματικότητα.
Ας αποτελέσουν οι σκέψεις αυτές μία αφετηρία για τον αγώνα κατά της αντί-αισθητικής, ενός αγώνα ίσως υπαρξιακής σημασίας για τον άνθρωπο γιατί τι είναι ζωή πράγματι αν όχι η προσπάθεια του ανθρώπου να βρει την αισθητική; Τι είναι ο έρωτας για παράδειγμα αν όχι η προσπάθεια του ανθρώπου να βρει το αισθητικό του ιδεώδες σ’έναν άλλο άνθρωπο; Τι είναι η δουλειά αν όχι το μέσο του ανθρώπου για την ικανοποίηση των αισθητικών ιδεωδών του; Δίχως αισθητική ζούμε την ζωή μας μέσα σ’ένα αιώνιο γκρίζο, μία άπειρη υποβόσκουσα δυσαρέστηση, και καταντάμε να προξενούμε κακό στον εαυτό μας ή στους άλλους μπας και την βρούμε στον πόνο, αφού δεν μπορούμε να την βρούμε στην χαρά. Η δυστυχία του μοντέρνου ανθρώπου είναι ότι έχει όλα όσα θεωρεί σημαντικά ο ορθολογιστής, μα κανένα απ’ όσα θεωρεί σημαντικά ο ονειροπόλος! Οι λαοί που βιώνουν ή βίωσαν την γνήσια οργανική ανθρώπινη εμπειρία, ζούσαν μέσα σε μία άπειρη καλαισθησία μπροστά σε μας, κι ας ζούσαν ακόμη και μέσα στο χώμα!
Οι τσιμεντένιες πολυκατοικίες, η φθηνή λογοτεχνία, η τραπ μουσική, η κανονικοποίηση του κακού ντυσίματος, η μόδα των πλαστικών επεμβάσεων, η αγένεια κι η αντικοινωνικότητα, η διαφθορά, η απραξία, οι οικονομικές ανισότητες, έχουν την ίδια ρίζα. Η ανατροπή τους, αντίστοιχα, βρίσκεται στην ανατροπή της ρίζας του κακού, στην επικράτηση της λατρείας της του ορθολογισμού και του ολοκληρωτικού ισοπεδωτισμού που δεν αναγνωρίζουν ούτε ένστικτο, ούτε συναίσθημα, ούτε μοναδικότητα στους ανθρώπους. Η Ομορφιά Θα Σώσει Τον Κόσμο!
Φίλιππος Παπαδημητρίου
φοιτητής νομικής, ελαιοπαραγωγός και πρόεδρος της ΑΜΚΕ Το Χαμόγελο του Χωριού
Ακολουθήστε μας στις προτιμώμενες πηγές της Google:
